Изге Язма: Хөкемчеләр
Author: Институт перевода Библии
Date: 2019-04-18T10:11:20.308156+00:00

Изге Язма

Изге Язма

1. Хөкемчеләр
2. Сүзлек
3. Китапларның Тулы Һәм Кыскартылган Исемнәре
4. Исраилнен Унике Тармагы

5. Изге Язманың Татар Телендә Нәшер Ителгән Өлешләре

6. Географик Карталар

Кереш сүз

Хөрмәтле укучылар, сезнең игътибарга Изге Язманың хәзерге татар телендә беренче тапкыр нәшер ителгән тулы җыентыгын тәкъдим итәбез.

Изге Язма грек телендә «библиа» (китаплар) дип атала, чөнки ул 66 мөстәкыйль язмадан тора. Мәсихчеләр (христианнар) традициясендә Изге Язма төп ике зур өлешкә бүленә: Тәүрат, Зәбур, пәйгамбәрләрнең язмаларын, шигъри һәм гыйбрәтле сүзләр китапларын үз эченә алган беренче өлеш – Иске Гаһед (килешү), ә икенчесе Яңа Гаһед дип атала.

Иске Гаһедне тәшкил иткән 39 китап, күп кенә галимнәрнең фикеренчә, безнең эрага кадәр XV гасырда языла башлап, якынча бер мең ел дәвамында иҗат ителгән. Әлеге китаплар борынгы яһүд һәм өлешчә арамей телләрендә язылган. Иске Гаһед дини яктан гына түгел, ә бәлки мәдәни һәм тарихи яктан да гаять зур әһәмияткә ия булган, Аллаһы белән Исраил халкы арасындагы мөнәсәбәтләрне яктырта торган, яһүдиләр һәм мәсихчеләр өчен изге саналган борынгы китаплар тупланмасыннан гыйбарәт. Әлеге тупланманың беренче биш китабын – Тәүрат, икенче төрле «Муса пәйгамбәрнең биш китабы» дип тә йөртәләр, чөнки Үзе сайлап алган Исраил халкына Аллаһы Үзенең канун-кагыйдәләрен шушы пәйгамбәр аша иңдерә. Тәүратның беренче китабы («Яратылыш») Аллаһы Тәгаләнең боерыгы белән дөнья-галәмнең һәм андагы бар нәрсәнең, шул исәптән беренче кешеләрнең бар ителүе, барча халыкларның нәсел атасы Адәм белән нәсел анасы Һаваның, Аллаһы әмеренә буйсынмыйча, дөньяны гөнаһка кертүләре турындагы хикәяләрдән башлана. Тәүратның калган дүрт китабында исраилиләрнең дүрт йөз ел дәвамында Мисырда кичергән коллык газапларыннан котылулары, Аллаһы тарафыннан вәгъдә ителгән Кәнган җирләренә сәфәр кылулары һәм Муса пәйгамбәр аша Аллаһыдан бирелгән дин кагыйдәләре вә төп кануннар бәян ителә. Шуннан соңгы китапларда исраилиләрнең Кәнган җирен яулап алулары, аларның шундагы көнкүрешләре, Исраил патшалары алып барган сугышлар, аларның уңыш-казанышлары, җиңү-җиңелүләре турында сүз бара.

Иске Гаһед стиль-язылыш ноктасыннан төрле характердагы китапларны берләштерә. Исраил дәүләтенең юлбашчы-җитәкчеләре һәм пәйгамбәрләре, башка халыкларга бәйле вакыйгалар турында сөйләүче тарихи китаплар белән беррәттән тәнкыйди, үгет-нәсыйхәт яки киләчәккә фараз кылу рухында язылган пәйгамбәрлек китаплары да бар: аларда Исраил халкының Аллаһы юлыннан читкә тайпылуы тәнкыйтьләнә, Аллаһыга тугрылык саклау – бердәнбер дөрес юл икәнлеге раслана, алда көткән серле-шомлы вакыйгалар турында кинаяләп хәбәр ителә.

Иске Гаһедтә шулай ук Аллаһыны данлаучы мәдхияләр һәм җырлар, ялвару-догалар (Зәбур), тирән фәлсәфи уйланулар, тапкыр, хикмәтле сүзләр, үгет-нәсыйхәтләр дә («Әюб», «Сөләйман патшаның гыйбрәтле сүзләре», «Вәгазьче») урын алган.

Хәзерге ел исәбе белән, ягъни Гайсә Мәсих туган елдан санаганда, I гасырның икенче яртысында борынгы грек телендә (Рим империясе басып алган Исраилдә халыкара тел) иҗат ителгән Яңа Гаһед (Инҗил-шәриф) тупланмасы 27 китаптан тора. Анда кешелек дөньясы тарихында яңа дәверне башлап җибәргән Гайсә Мәсихнең тууы, Аның Мәсих буларак күрсәткән хезмәтләре, үлеме һәм үледән терелүе, күккә ашуы, Гайсә оештырган мәсихчеләр бердәмлегенең башлангыч чорында булып үткән вакыйгалар бәян ителә. Яңа Гаһед тупланмасының беренче дүрт китабы Гайсә Мәсихнең тормышына һәм Аның тәгълиматына багышланган. Әлеге китаплар Гайсәне үз күзләре белән күргән шәкерте Маттай, Гайсә шәкерте Петернең якын дусты Марк, Гайсә белән булган вакыйгаларның дөреслеген җентекләп тикшергән тарихчы Лүк, Гайсә белән бергә күп вакытлар уздырган һәм Аның якын дусты булган Яхъя тарафыннан иҗат ителгән. Лүк калдырган икенче язмада («Рәсүлләрнең эшләре») Гайсә Мәсих күккә ашканнан соңгы вакыйгалар – Аның шәкертләренә Изге Рухның иңүе, алар кылган могҗизалар, Гайсә турындагы куанычлы хәбәрнең мәҗүси халыклар арасында таралуы һәм Аңа иман китерүчеләрнең артканнан-артуы турында сүз бара. Яңа Гаһедтә шулай ук Паул һәм башка рәсүлләр язган хатлар да урын алган. Аларның эчтәлеген дини үгет-нәсыйхәтләр, чын мәсихчегә хас яшәү кагыйдәләре тәшкил итә. Бу үгет-нәсыйхәтләр вә кагыйдәләр бүгенге көндә дә үзенең тәрбияви әһәмиятен югалтмаган. Яңа Гаһеднең соңгы кисәгендә – «Ачылыш» китабында – Яхъя, образлы тел кулланып, Гайсәнең җиргә икенче тапкыр килүен, дөньяның хөкем ителүен һәм ахырда булачак вакыйгаларны тасвирлый.

Изге Язманың тулы җыентыгы бүгенге көндә биш йөзләп телгә, ә аның кайбер өлешләре якынча ике мең телгә тәрҗемә ителгән. Изге Язманы татар теленә тәрҗемә итү 1970 нче еллар уртасыда Изге Китапны тәрҗемә итү институты (ИПБ) тарафыннан башланды, һәм шушы эшнең нәтиҗәсе буларак 1986 нчы елда Инҗилнең беренче биш китабын тәшкил иткән «Яхшы хәбәр» дип исемләнгән китап басылып чыкты. 1990 нчы елларда әлеге эшкә тәрҗемәчеләрнең яңа төркеме җәлеп ителде. Татар телендәге әлеге китапны тәрҗемә итүдә һәм басмага әзерләүдә Изге Китапны тәрҗемә итү институтыннан тыш, «SIL» халыкара оешмасы, «Берләшкән Изге Китап җәмгыятьләре» (UBS), татар язучылары, Татарстан китап нәшрияты мөхәррирләре, галим филологлар, Татарстан фәннәр академиясе Тел, әдәбият һәм сәнгать институты (ИЯЛИ) хезмәткәрләре һәм Казан дәүләт университеты (КФУ) укытучылары катнашты.

Тәрҗемәчеләр, мөхәррирләр, шулай ук дин гыйлеме һәм борынгы яһүд, грек теле белгечләре текст белән эшләгәндә аның төп нөсхәгә мәгънәви яктан тәңгәл килүен һәм шул ук вакытта аңлаешлы булуын максат итеп куйдылар. Төп нөсхә дигәндә, халыкара танылган басмалар – яһүд телендәге Biblia Hebraica Stuttgartensia һәм грек телендәге Novum Testamentum Graece (Nestle-Aland) күздә тотыла. Татар текстында башка борынгы чыганакларга нигезләнеп эшләнгән урыннар да бар. Андый очракта, мөһим саналган урыннарда, шул турыда искәрмәләр китерелә.

Әлеге басмада очраган кеше исемнәре һәм урын-төбәк атамалары төп нөсхәдә (Иске Гаһедтә – борынгы яһүд телендә, Яңа Гаһедтә – борынгы грек телендә) яңгыраганча – тартык авазлар үзгәрешсез калып, сузык авазлар татарчага якынайтып алынды. Текстта татар теленә гарәп чыганакларыннан кергән һәм халыкта киң таралу тапкан Ибраһим, Ягъкуб, Йосыф кебек татар исемнәре дә очрый. Аллаһыга һәм Гайсәгә бәйләнешле алмашлыклар зур хәрефтән язылды.

Китап ахырында сүзлек (андагы сүзләр текстта кечкенә «с» хәрефе белән тамгаланды), географик карталар, шулай ук Изге Язманың татар телендә моңарчы нәшер ителгән аерым өлешләре турындагы мәгълүмат белән танышырга мөмкин.

Татар телендәге әлеге басма ИЯЛИ һәм КФУ галимнәре тарафыннан рецензияләнеп, Россия фәннәр академиясе Тел белеме институтының уңай бәясен алды һәм рәсми рәвештә расланды. Татарстан митрополиясе дә китапка югары бәя бирде.

Изге Язма җыентыгы, бөек әдәби-тарихи мирас булып кына калмыйча, Аллаһы Тәгалә барлыкка китергән һәммә нәрсәнең – бөтен дөньяның, кешелекнең серләрен ачып бирә, Аллаһының табигатен, Аның күп нәрсәгә карата мөнәсәбәтен күрсәтә. Шуңа күрә һәр кешенең, әлеге китапны укып, Аллаһы Тәгаләнең асылына төшенү, үз тормышына карата Аллаһының ихтыярын белү мөмкинлеге бар.

Изге Китапны тәрҗемә итү институты, әлеге басма белән эшләгән барлык кешеләргә үзенең олы рәхмәтен белдереп, Изге Язманың татар телендәге беренче тулы тәрҗемәсе укучыларда кызыксыну уятыр, һәм аларда илаһи тарих белән якынрак танышу теләге туар дигән өметтә кала.

Изге Китапны тәрҗемә итү институты

Хөкемчеләр

Хөкемчеләр

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21

1

Яһүдә һәм Шимун ыругының яңа җирләр яулавы

1^1Ешуа вафат булганнан соң, исраилиләр Раббыдан:

– Кәнганиләргә каршы сугышка кайсы кавем беренче булып бара? – дип сорадылар+.

2– Беренче булып Яһүдә ыругы бара. Ул жирләрне Мин аның кулына тапшырам, – диде Раббы. 3Шуннан Яһүдә гаскәриләре үзләренең кардәшләре булган Шимун ыругына:

– Безнең белән барып, безнең өлешкә чыккан җирләрне кәнганиләрдән тартып алырга ярдәм итегез. Аннары без дә сезгә булышырбыз, – диделәр; һәм Шимун угыллары аларга ияреп киттеләр. 4Яһүдә гаскәрләре яуга ташланды, һәм Раббы кәнгани белән фәризиләрне алар кулына тапшырды. Яһүдиләр Безектә ун мең кешене кылычтан уздырды. 5Шунда, Безектә, алар Адони-Безек белән очрашып сугыштылар һәм кәнгани белән фәризиләрне тар-мар иттеләр+. 6Адони-Безек качып котылмакчы иде, әмма аны куып тотып, аяк-кулларының баш бармакларын чабып өзделәр. 7Адони-Безек шунда: «Аяк-кулларының баш бармакларын мин чабып өзгән җитмеш патша минем өстәл астына коелган валчыкны җыя торган иде; инде менә, кылган гамәлләремә карап, Раббы миңа әҗерен бирде», – диде. Аны Иерусалимгә алып киттеләр, һәм ул шунда җан тәслим кылды+.

8Аннан яһүдиләр, Иерусалимгә һөҗүм итеп, аны кулга төшерделәр – халкын кырып бетерделәр, шәһәргә исә ут төрттеләр+. 9Аннары алар тау ягына, Нәгебтә һәм тау итәге Шефелада яшәүче кәнганиләргә каршы яу чаптылар. 10Шуннан алар, әүвәле Кыръят-Арба, хәзер Хебрун дип исемләнгән калада яшәүче кәнганиләргә һөҗүм итеп, Шешай, Ахиман вә Талмайның җанын кыйдылар+. 11Аннан Дебир халкына һөҗүм иттеләр; Дебир әүвәле Кыръят-Сәфәр дип атала иде+.

12– Кыръят-Сәфәрдә җиңү яулап, шәһәрне кулга төшергән кешегә кызым Аксуны хатынлыкка бирәм, – диде Кәлеб+. 13Шәһәрне Кәлеб энесе Кыназның углы Отниел яулап алды, һәм Кәлеб үзенең кызы Аксуны аңа хатынлыкка бирде. 14Отниел янына күчеп килгәч, Аксу, иреннән рөхсәт алып, атасы Кәлебтән җир кишәрлеге сорарга булды.

Аксу үзенең атланып килгән ишәгеннән төшкәч, Кәлеб аңардан:

– Нәрсә телисең? – дип сорады.

15– Фатихаңны күндер миңа, – диде Аксу. – Син миңа Нәгеб чүленнән җир бирдең, инде чишмәләр дә бирсәң иде.

Шуннан Кәлеб аңа шул җирдәге югары һәм түбән чишмәләрне бирде. 16Муса кайнатасы нәселеннән кынлылар Яһүдә угыллары белән бергә Хөрмәләр шәһәреннән[*] китеп, Яһүдә чүленә – Нәгебтәге Арад каласы тирәсендә яшәүче халык арасына килеп җирләштеләр+. 17Шуннан Яһүдә һәм Шимун ыруглары, Сефатта яшәүче кәнганиләргә һөҗүм итеп, шәһәрне тәмам кырып бетерделәр; шуңа күрә дә әлеге шәһәр Хорма[*] дип атала. 18Яһүдә гаскәрләре шулай ук әйләнә-тирәсендәге җирләре белән бергә Газа, Ашкылун һәм Экрон шәһәрләрен яулап алдылар.

Яңа җирләр яулаганда, Исраилнең уңышсызлыкка таруы

19Раббы яһүдиләрнең янәшәсендә булды, һәм алар тау битләвендәге җирләрне яулап алдылар. Әмма үзәндә яшәүче халыкларны куып җибәрә алмадылар, чөнки тегеләрнең тимер сугыш арбалары бар иде+. 20Кәлебкә, Муса кушканча, Хебрунны бирделәр; һәм Кәлеб әлеге шәһәрне анакыймнар кавеменең өч нәселеннән тартып алды+. 21Әмма Беньямин угыллары Иерусалимдә яшәүче явүсиләрне куып җибәрә алмадылар, һәм явүсиләр бүген дә алар белән янәшә яши бирәләр+. 22Йосыф угыллары исә Бәйт-Элгә һөҗүм итте, һәм Раббы аларның юлдашы булды. 23Йосыф угыллары, әүвәлендә Луз исемен йөрткән Бәйт-Элне карап-тикшереп кайтырга дип, үзләренең күзәтчеләрен җибәрделәр,+
24һәм тегеләр, шәһәрдән бире таба килүче бер ирне күреп алып:

– Әгәр безгә шәһәргә керү юлларын күрсәтсәң, яхшылыгыңа яхшылык белән җавап бирербез, – диделәр+.

25Әлеге кеше шәһәргә кайдан керергә икәнен күрсәтте, һәм Йосыф угыллары анда яшәүче халыкның һәммәсен кылычтан уздырдылар; теге адәмне исә бөтен нәсел-нәсәбе белән аяп калдылар. 26Шуннан әлеге адәм, киттиләр җиренә китеп, шәһәр төзеде һәм аңа Луз дип исем кушты; шәһәр әлегәчә шул исемне йөртә.

27Менашше ыругы исә Бәйт-Шеан, Таганак, Дор, Иблегам, Мегиддо шәһәрләрендә һәм аларның әйләнә-тирәсендәге авылларда гомер итүче халыкны куып җибәрмәде, һәм кәнганиләр шул җирләрдә яшәп калды+. 28Ныгып-көчәеп киткәннән соң, исраилиләр аларны мәҗбүр эшчеләр иттеләр, тик үз араларыннан кумадылар. 29Эфраим ыругы да Газер шәһәрендә тереклек итүче кәнганиләрне кумады, һәм алар шунда – эфраимнәр арасында яшәп калды+.

30Зәбулун ыругы да Кытрон һәм Наһалол шәһәрләрендә көн күрүче кәнганиләрне кумады; кәнганиләр, алар арасында яшәп калып, ялланып эшләргә мәҗбүр булды. 31Ашер ыругы шулай ук Акко, Сидун, Ахлаб, Акзиб, Хелба, Афык һәм Рәхуб шәһәрләрендә гомер сөрүче халыкны кумады;+
32шуңа күрә ашерлар әлеге җирләрне биләүче кәнганиләр арасында яшәп калды. 33Нәптали ыругы да Бәйт-Шемеш һәм Бәйт-Анат халкын кумады: нәпталиләр әлеге җирләрне биләүче кәнганиләр арасында яшәп калды; Бәйт-Шемеш һәм Бәйт-Анат халкы исә Нәптали угылларына ялланып эшләргә мәҗбүр булды+. 34Дан угылларына амориләр тау битләвеннән үзәнгә төшәргә бирмәделәр+. 35Амориләр Хар-Хереста, Аялунда һәм Шагалбимдә яши бирделәр, әмма Йосыф угыллары ныгып-көчәеп киткәннән соң, аларга ялланырга мәҗбүр булдылар. 36Амориләрнең чикләре, Акраббим үткеленнән һәм Селадан башланып, ары таба сузыла иде+.

2

Бохимга Раббы фәрештәсенең килүе

2^1Беркөн Гилгәлдән Бохимга Раббы фәрештәсе, килеп, болай диде:

– Мин сезне Мисыр иленнән алып чыктым һәм, бабаларыгызга ирештергән ант-карарымны үтәп, сезне әлеге җирләргә китердем, «Сезнең белән төзегән изге килешүемне Мин мәңге бозачак түгелмен,+
2сез исә бу илнең халкы белән килешү төземәгез, аларның мәзбәхләрен җимерегез!» – дидем. Ләкин сез Минем сүзләремне игътибарга алмадыгыз. Ничек шулай эшли алдыгыз сез+? 3Шуңа күрә Мин сезгә болай дип әйтәм: «Мин аларны сезнең яннан куып җибәрмәячәкмен. Биредә яшәүче халыклар сезнең өчен – элмәк, илаһлары исә тозак булыр»+.

4Раббы фәрештәсе әлеге сүзләрне исраилиләргә ирештергәч, халык кычкырып еларга тотынды. 5Шуңа күрә бу урын Бохим[*] дип атала. Исраилиләр анда Раббыга корбан китерделәр.

Нун углы Ешуаның вафаты

6•Ешуа халыкка китәргә рөхсәт иткәннән соң, исраилиләр үз өлешенә тигән җирләренә таралышты; һәм әлеге җирләр аларның биләмәсенә әйләнде. 7Ешуа үзе һәм аңардан соң яшәгән өлкәннәр Раббының Исраил хакына башкарган бөек эшләрен күргән заманнарда халык Раббы юлында булды. 8Әмма Раббы колы Нун углы Ешуа йөз дә ун яшенә җитеп дөнья куйганнан, 9һәм аны Гәгаш тавыннан төньяктарак – Эфраим таулыгындагы Тимнат-Херес шәһәрендәге үз биләмәсендә җир куенына тапшырганнан,+
10һәм аның чордашлары үзләренең ата-бабалары янына бакый дөньяга күчкәннән соң, аларга алмашка Раббыны һәм Исраил хакына Ул башкарган эшләрне белмәүче яңа буын килгәч,+
11исраилиләр Раббы күз алдында яман гамәлләр кыла һәм Багал сыннарына табына башладылар+. 12Алар, үзләренең ата-бабаларын Мисыр җиреннән алып чыккан Раббы Алладан йөз чөереп, әйләнә-тирәләрендә яшәүче халыкларның илаһларын үз итә һәм аларга табына башлап, Раббының ачуын чыгардылар,+
13Раббыдан йөз чөереп, Багал белән Аширәгә табына башладылар!+
14Раббының исраилиләргә бик нык ачуы чыгып, Ул аларны талаучылар иркенә калдырды – һәм тегеләр таладылар; исраилиләрне Ул төрле яктан урап алган дошманнары кулына тапшырды – исраилиләрнең инде дошманга каршы торырлык хәле юк иде+. 15Исраил кай тарафка яу чапса да, Раббы, алдан кисәтеп куйганча һәм ант иткәнчә, аларны бәла-казага дучар итә торган булды. Исраилиләрнең хәлләре авыр иде+.

Аллаһының Үз халкын коткаруы

16Шуннан Раббы, исраилиләрне талаучылар кулыннан коткарыр өчен, хөкемчеләр билгели башлады. 17Әмма халык хөкемчеләр сүзенә дә колак салмады – Раббыга тугрылык сакламыйча, башка илаһларга табынды. Аталары йөргән юлдан бик тиз читкә тайпылды. Ата-бабалары Раббы кушканнарны үтәгән булса, балалары исә башкача гамәл кылды+. 18Хөкемчеләр билгеләгән чакта Раббы, Үзе дә хөкемче янында булып, хөкемче исән чакта исраилиләрне дошманнарыннан коткара килде, чөнки җәберләүчеләрнең һәм залимнәрнең[*] кысу-изүеннән ыңгырашкан исраилиләрне кызганды+. 19Әмма хөкемче дөнья куюга, исраилиләр, чит илаһларны үз итеп, аларга ияреп китә һәм табына, аталарыннан да уздырып, әүвәлге эшләренә тотына – үзләренең явыз гамәлләрен һәм үҗәтләнүләрен дәвам итә иделәр. 20Шуннан соң Раббының исраилиләргә бик нык ачуы чыгып, Ул:

– Аларның аталары белән Мин төзегән килешүне санламаган һәм Минем сүзләремә илтифат итмәгән өчен, 21Ешуаның вафатыннан соң биредә калган халыкларның берсен дә исраилиләр яныннан куып җибәрмәячәкмен!+
22Әлеге халыклар ярдәмендә Мин исраилиләрне сынармын: ата-бабалары сыман, алар Раббы юлыннан йөрерләрме икән?

23Шул рәвешле, Раббы бу халыкларны шундук куып җибәрмәде һәм, Ешуа кулына тапшырмыйча, яшәгән җирләрендә калдырды.

3

Яулап алынган җирләрдә кәнганиләрнең яшәп калуы

3^1Кәнган җирләрен яулауда катнашмаган исраилиләрне сынар өчен, Раббы биредә калдырган халыклар шушылардыр+
2(бу эшне Ул яулап алуда катнашмаган яңа буын исраилиләрне сугыш һөнәренә өйрәтү максатыннан эшләде): 3пелештиләрнең биш түрәсе, барча кәнганиләр, Багал-Хәрмун тавыннан алып, Хамат үткеленә кадәр Ливан тауларында яшәүче сидунлылыр һәм хиввиләр. 4Раббы әлеге халыкларны Исраилне сынар өчен калдырды: Муса аша исраилиләрнең ата-бабаларына Ул ирештергән кагыйдәләрне яңа буын үтәрме? 5Ә Исраил угыллары исә, кәнганиләр, хиттиләр, амориләр, фәризиләр, хиввиләр вә явүсиләр белән янәшә яшәп, 6аларның кызларын үзләренә хатынлыкка ала, үзләренең кызларын аларның угылларына кияүгә бирә һәм аларның илаһларына табына башладылар+.

Отниел – Исраил хөкемчесе

7Шул рәвешле, исраилиләр Раббы күз алдында яман гамәлләр кылдылар: үзләренең Алласы Раббыны онытып, Багал һәм Аширә сыннарына табындылар+. 8Шуннан Раббының бик нык ачуы чыкты, һәм Ул аларны Арам-Наһараим патшасы Кушан-Ришатаим кулына тапшырды. Сигез ел дәвамында исраилиләр Кушан-Ришатаимгә буйсынып яшәргә мәҗбүр булдылар. 9Әмма алар ярдәм сорап Раббыга ялваргач, Раббы аларга коткаручы – Кыназ токымыннан булган Отниелне, Кәлебнең энесен юллады, һәм ул аларны коткарды –+
10Отниелгә Раббы Рухы иңеп, ул Исраил хөкемчесе булды. Шуннан Отниел Арам патшасы Кушан-Ришатаимгә каршы сугыш башлады, һәм Раббы аны Отниел кулына тапшырып, Кушан-Ришатаимне ул җиңеп чыкты+. 11Аннары җирдә кырык елга тынычлык урнашты.

Күпмедер вакытлар үткәч, Кәлеб углы Отниел үлеп китте.

Эхуд – Исраил хөкемчесе

12Исраил угыллары янә Раббы күз алдында яман гамәлләр кыла башладылар, һәм Раббы шуның өчен Мәаб патшасы Эглонга исраилиләрне җиңәргә көч-куәт бирде. 13Үзенә ярдәмгә аммониләр белән амалыкыйларны чакырып, Эглон исраилиләргә каршы сугышка кузгалды һәм, аларны тар-мар китереп, Хөрмәләр шәһәрен яулап алды. 14Унсигез ел дәвамында исраилиләр Мәаб патшасы Эглон кул астында кала бирделәр.

15Шуннан алар, ярдәм сорап, кабат Раббыга ялвардылар, һәм Раббы аларга коткаручы – Беньямин ыругыннан Гера углы сулагай Эхудны юллады; Исраил угыллары аны бүләкләр белән Мәаб патшасы Эглон катына озаттылар+. 16Эхуд ике ягы да үткен, терсәк[*] озынлыгындагы үзе ясаган хәнҗәрен киеме астыннан уң ягына асты да, 17бүләкләрен алып, Мәаб патшасы Эглон хозурына килде. Әлеге Эглон бик таза адәм иде. 18Бүләкләрен тапшыргач, бүләк күтәреп килгән кешеләрен Эхуд озата китте 19һәм, Гилгәл сыннары янына җитәрәк, кире борылып, кабат Эглон янына килде дә:

– Патша, минем сиңа яшерен хәбәрем бар! – диде.

– Әкрен! – диде аңа Эглон, һәм янындагы хезмәтчеләр барысы бүлмәдән чыктылар.

20Эхуд, патшаның икенче катта урнашкан бүлмәсенә күтәрелеп, аңа:

– Раббыдан сиңа җиткерәсе хәбәр бар миндә! – диде.

Эглон аягүрә торып басты. 21Шулвакыт Эхуд, сул кулын сузып, уң янтыгына яшергән хәнҗәрен тартып чыгарды да Эглонның корсагына кадады – 22май баскан патшаның корсагына хәнҗәр, сабына кадәр кереп китеп, аркасыннан чыкты. Эхуд хәнҗәрен тартып алмады. 23Шуннан ул алгы якка чыкты һәм югары каттагы бүлмә ишеген үзе артыннан бикләп куйды. 24Эхуд китеп баруга килеп җиткән Эглон хезмәтчеләре, ишекнең бикле икәнлеген күреп, патша үз бүлмәсендә хаҗәтен үти булса кирәк, дип уйладылар. 25Байтак вакыт көтеп тә ишекне ачучы күренмәгәч, ачкыч алып килеп ишекне ачсалар – хуҗаларының үле гәүдәсе идәндә ята. 26Хезмәтчеләр шулай аптырашып торган арада, Эхуд качып өлгерде һәм, Гилгәл сыннары яныннан узып, Сеира шәһәрендә яшеренде. 27Шунда, Эфраим тауларында, Эхуд үзенең быргысын кычкыртты, шуннан Исраил угыллары аның белән бергә таулардан төште; гаскәрнең башында Эхуд иде+.

28– Тизрәк минем арттан! – диде Эхуд. – Раббы дошманыгыз Мәабны сезнең кулга тапшыра!

Эхуд җитәкчелегендә таулардан төшкән исраилиләр Үрдүн кичүен кулга төшерделәр, һәм юллары киселгән мәабиләрнең берсе дә елга аръягына чыга алмады+. 29Әлеге бәрелештә ун меңгә якын көчле-таза Мәаб сугышчысы һәлак булды, һичкем исән калмады! 30Ул көнне мәабиләр исраилиләрдән җиңелде. Илдә сиксән елга тынычлык урнашты.

Шамгар – Исраил хөкемчесе

31Эхудтан соң Исраил хөкемчесе Анат углы Шамгар булды. Бервакыт ул үгез куалый торган көтүче таягы белән алты йөз пелештинең башына җитте. Шулай итеп, ул да Исраилнең коткаручысы булды+.

4

Дебора – Исраил хөкемчесе

4^1Эхуд дөнья куйганнан соң, Исраил угыллары янә Раббы күз алдында яман гамәлләр кылырга тотындылар;+
2һәм Раббы аларны Хатсорда идарә итүче кәнганиләр патшасы Ябин кулына тапшырды. Аның Сисера исемле гаскәр башлыгы Харошет-Хагоимдә яши иде+. 3Тугыз йөз сугыш арбасы булган әлеге Сисера егерме ел дәвамында исраилиләр өстеннән җәбер-золым кылды, һәм исраилиләр моңа түзә алмыйча тагын Раббыга ялынып ялвардылар.

4Бу вакытта Исраилдә Лаппидот хатыны – күрәзәче Дебора идарә итә иде. 5Дәгъваларын хәл итәргә исраилиләр Эфраим таулыгына, Рамаһ белән Бәйт-Эл шәһәрләре арасында үскән Дебора Хөрмәсе төбендә утыручы шул хатын янына килә торганнар иде. 6Әлеге Дебора, Нәптали җирендәге Кыдышта гомер итүче Абиногам углы Баракны чакыртып, аңа әйтте:

– Раббы, Исраил Алласы, сиңа менә нәрсә боера: «Нәптали һәм Зәбулун ыругыннан үзең белән ун мең кешене ияртеп, Тавор тавына менеп бас+. 7Ябиннең гаскәр башлыгы Сисераны Мин сугыш арбалары вә күп санлы гаскәре белән синең каршыңа, Кишон елгасы буена килергә мәҗбүр итәрмен һәм синең кулыңа тапшырырмын»+.

8Аңа җавап итеп, Барак:

– Әгәр син минем белән барсаң – барам, инде юк икән – бармыйм, – диде.

9– Баруын барырмын мин синең белән, – диде аңа Дебора, – ләкин бу юлыңда син дан-шөһрәт яуламассың, чөнки Раббы Сисераны хатын-кыз кулына тапшырачак.

Дебора белән Барак шуннан соң Кыдыш елгасына таба юл алдылар. 10Баракның чакыруы буенча, анда Зәбулун һәм Нәптали ыругларыннан ун мең сугышчы җыенып килгән иде. Дебора да шунда булды.

11Бу вакытны кыни Хебер, башка кыниләрдән – Муса кайнатасы Хобаб ыругыннан аерылып чыгып, Кыдыш буендагы Сагананнимдә, зур бер имән төбендә чатыр корган иде+.

12Абиногам углы Барак әнә Тавор тавына менеп баскан, дип, Сисерага хәбәр итүгә, 13Сисера үзенең тугыз йөз сугыш арбасы һәм Харошет-Хагоимдәге бөтен гаскәре белән Кыйшон елгасы буена килеп тупланды.

14– Алга! – диде шунда Дебора Баракка. – Сисераны Раббы синең кулга тапшыра торган көн бу. Синең алдан Раббы Үзе бара!

Барак үзенең ун меңлек гаскәре белән Тавор тавыннан төшүгә, 15Раббы ихтыяры буенча, Сисераны, сугыш арбаларындагы гаскәриләрне һәм сугышчыларын тирән курку биләп алып, Сисера үзенең арбасыннан сикереп төште дә чабарга тотынды+. 16Барак исә дошманның сугыш арбаларын һәм гаскәрен Харошет-Хагоимгә кадәр эзәрлекләп барды. Сисераның барлык сугышчылары кылычтан һәлак булды, һичкем исән калмады. 17Сисера үзе кыни Хеберның хатыны Ягил чатырына таба йөгерде, чөнки Хатсор патшасы Ябин белән кыни Хебер ыругы дустанә мөнәсәбәттә яшиләр иде. 18Сисераны каршыларга чыгып, Ягил:

– Кер, әфәндем! Кер, курыкма! – диде.

Сисера аның чатырына керде, һәм Ягил аны җәймә белән бөркәп куйды.

19– Бераз су бир әле, эчәсем килә, – диде аңа Сисера.

Ягил, сөт салынган турсыкны чишеп, аңа эчәргә бирде дә аннары Сисераны кабат җәймә белән каплап куйды.

20– Чатыр авызы янында тор, – диде Сисера Ягилгә. – Кем дә булса килеп: «Берәрсе юкмы монда?» – дип сораса, «Юк», – дип җавап бирерсең.

21Ләкин Хебер хатыны Ягил, чатыр беркетә торган казык белән чүкеч алып, йокыга талган Сисера янына әкрен генә килде дә чигәсенә казыкны шундый итеп бәрде, казык хәтта җиргә кереп китте – Сисера шундук җан тәслим кылды. 22Сисераны куа килүче Барак күренүгә, Ягил, аның каршысына чыгып:

– Бире кер, син эзләгән кешене күрсәтәм, – диде.

Барак аның артыннан керде һәм чигәсенә казык кагылган Сисераның үле гәүдәсен күрде. 23Ул көнне Раббы Кәнган патшасы Ябин өстеннән исраилиләргә җиңү яуларга ярдәм итте. 24Шулай итеп, исраилиләр аны һаман ныграк кысрыклый бирделәр һәм, ниһаять, җир йөзеннән тәмам юк иттеләр.

5

Дебораның җыры

5^1Ул көнне Дебора белән Абиногам углы Барак мондый җыр җырлады:

2Хакимнәр Исраилне сугышларга әйдәп барды,
халык үз теләге белән кузгалды – Раббыны данлагыз!

3Патшалар, тыңлагыз! Хакимнәр, аң булыгыз!

Раббыга дан җырлармын,

Исраилнең Раббы Алласы өчен көй уйнармын мин.

4Син, Раббы, Сәгыйрьдән чыккан чакта,

Эдом җиреннән кузгалган вакытта
җир калтырап торды, һәм күкләрдән яңгыр койды,
болытлар су булып түгелде+.

5Раббы алдында,

Синай Алласы, Исраил Алласы каршында таулар тетрәп торды+.

6Анат углы Шамгар һәм Ягил заманында юллар бушап калды,
әүвәле турыдан йөрүчеләр әйләнгеч юллардан йөри башлады,+

7Исраил җитәкчесез калды;
син – Исраил әнкәсе Дебора – хакимлеккә килгәнче, шулай булды.

8Үзебезгә яңа илаһлар сайлагач,
капка төбендә сугыш башланды!

Кырык меңлек Исраил халкының ни калканы, ни сөңгесе күренмәде+.

9Минем йөрәгем – Исраилнең гаскәрбашлары,
үз теләге белән яуга кузгалган халык белән!

Раббыга мактау-шөкерләр яудырыгыз!

10Дан җырлагыз, әй сез,
ак ишәкләргә атланып келәмнәр өстеннән баручылар һәм җәяүлеләр!

11Кое янында мал куучылар тавышы яңгырый:

анда Раббы җиңүләренә,

Исраил хакимнәренә дан җырлыйлар!

Шулчак Раббы халкы капкаларга таба омтылды.

12Кузгал, Дебора, кузгал!

Кузгал һәм җыруыңны җырла!

Тор, Абиногам углы Барак!

Үзеңнең әсирләреңне алып кит!+

13Исән калганнар шунда баһадирлар янына килде,

Раббы халкы Раббы янына җыелды –
сугышчылар килде!
14Эфраим төбәгеннән алар үзәнгә юл алдылар,
синең халкың белән бергә, сиңа ияреп, әй Беньямин.

Макир ыругыннан – гаскәрбашлары,

Зәбулун ыругыннан хөкемдарлык таягын күтәреп йөрүчеләр килде+.

15Исәсхәр түрәләре – Дебора белән!

Барак кебек үк, Исәсхәр угыллары да үзәнгә омтылды!

Рубин ыругы исә – тирән уйдадыр.

16Нәрсә син, Рубин, сарык абзарлары арасында
көтүче курае тыңлап утырасың?

Әйе, Рубин ыругы – тирән уйдадыр.

17Гилыгад угыллары Үрдүн аръягында яшәп калды;

Дан угыллары үзенең кораблары янында тоткарланды;

Ашер угыллары диңгез ярында, култыклар буенда яшәп калды+.

18Ә Зәбулун халкы үз тормышын куркыныч астына куйды,
аның белән бергә – яу кырындагы калкулыкларда Нәптали угыллары да+.

19Менә, патшалар яуга кузгалды;
Кәнган патшалары Мегиддо су буйларында,
Тәгънәк шәһәре янында сугышты.
Тик аларга көмеш эләкмәде!+
20Күктәге йолдызлар да яуда катнашты,
барыр юлларында Сисера белән көрәште!
21Борынгы елга, Кыйшон елгасы,
ургылып, дошманны себереп ташлады.
Көч-гайрәтем, дошманга ташлан!+
22Яңгырый тояк тавышлары!
Айгырлары томырылып чаба!

23«Мероз каласына ләгънәт яудырыгыз! – ди Раббы фәрештәсе. –

Аның халкына каргыш укыгыз,
чөнки алар Раббыга, Аның сугышчыларына ярдәмгә килмәде».

24Кыни Хебер хатыны Ягил фатихалы булсын!

Чатырларда көн күрүче хатыннар арасында фатихалы булсын ул!+

25Кунагы аңардан су сорады,
ул исә затлы савытта сөт өсте китерде+.
26Бер кулына – казык,
икенчесенә һөнәрче чүкече алып, Сисерага сукты!

Башына бәрде аның,
чигәсен тишеп, баш сөяген ярды+.

27Ягилнең аягына ауды Сисера,
ауган урынында ятып калды!

Ягилнең аягына егылды ул!

Кайда егылса, шунда әҗәлен тапты.

28Сисераның әнкәсе, тәрәзәгә күзләрен текәп, егълый-такмаклый:

«Ни өчен сугыш арбасы һаман күренми?

Ни өчен аның арба тавышы һаман ишетелми?»

29Янәшәдәге зирәк хатыннар һәм ул үзе бу сорауга:

30«Күрәсең, алар табыш бүләләр;
һәр сугышчыга – берәр кыз, ә бәлки – икедер!

Ганимәт[*] малыннан төсле тукыма – Сисераныкы!

Һәр ике ягы чигеп эшләнгән чуар киемнәр – аның иңенә!» –
диярәк җавап бирәләр.

31Бар дошманнарың, Раббы, шушы рәвешле кырылса иде!

Сине яратканнар көн үзәгендәге кояшка тиңләшсә иде!

Шуннан җиргә кырык елга тынычлык килде+.

6

Гидеон – Исраил хөкемчесе

6^1Исраил угыллары тагын Раббы күз алдында яман гамәлләр кылырга тотындылар, һәм Раббы аларны җиде елга мидьяниләр кулына тапшырды+. 2Мидьяниләр күрсәткән җәбер-золымга түзеп яшәү исраилиләргә бик авыр булды, һәм алар таш кыялар арасында, мәгарәләрдә, тау куышларында үзләренә яшеренер урын әзерләделәр. 3Исраилиләр чәчү эшләрен төгәлләүгә, алар җиренә мидьяниләр, амалыкыйлар һәм кояш чыгышы тарафында яшәүче халыклар басып керә иделәр дә, 4чатырларын корып җибәреп, Газа шәһәренә җиткәнче, илнең бөтен уңышын юкка чыгаралар, исраилиләргә тамак туйдырыр өчен ризык та, мал-туардан сарык, үгез, ишәк затын да калдырмыйлар иде+. 5Үзләренең көтү-көтү хайваннары, чатырлары белән килгән бу халыклар саранча чирүедәй күп булып, алар үзләре дә, дөяләре дә санап бетергесез иде. Әнә шулай ябырылып киләләр дә илне талап китә иделәр. 6Мидьяниләр Исраилне тәмам бөлгенлеккә төшергәч, исраилиләр, яклау эзләп, Раббыга ялынып ялварырга тотындылар.

7Исраилиләр шулай, мидьяниләрдән яклау эзләп, Раббыга ялвардылар, 8һәм Раббы аларга пәйгамбәрен юллады. Пәйгамбәр аларга менә нәрсә диде:

– Раббы, Исраил Алласы, болай ди: «Мин сезне Мисырдан, коллык йортыннан алып чыктым, 9сезне мисырлылардан вә җәбер-золым кылучылардан коткардым, аларны сезнең күз алдыгыздан куып җибәреп, җирләрен сезгә бирдем+
10һәм сезгә әйттем: „Мин – сезнең Раббы Аллагыз! Үзегез яшәгән амориләр җиренең илаһларына табынмагыз!“ – дидем. Ләкин сез Минем сүзләремә колак салмадыгыз».

11Берзаман Абигызер токымыннан булган Йоаш биләмәсендәге Офрада үскән имән төбенә Раббы фәрештәсе килеп утырды. Бу вакытны Йоаш углы Гидеон, мидьяниләр күрмәсен дип, йөзем изгечтә бодай суга иде+. 12Раббы фәрештәсе, аның янына иңеп:

– Раббы синең белән, баһадир ир-егет! – диде.

13– Әфәндем, әгәр Раббы чыннан да безнең белән икән, ни өчен соң без шушы хәлгә калдык? – дип сорады аңардан Гидеон. – Ата-бабаларыбыз: «Раббы безне Мисыр иленнән алып чыкты», – дип сөйләгән могҗизалары кайда Аның? Раббы бездән йөз чөерде – мидьяниләр кулына тапшырды!+

14Раббы шунда аңа таба борылды һәм:

– Бар, бөтен көч-егәреңне куеп, Исраилне мидьяниләрдән коткар! Бу эшне Мин сиңа тапшырам! – диде.

15– И Хуҗам! Ничек итеп мин Исраилне коткара алыйм?! Менашше ыругында безнең нәсел иң кечесе санала, мин үзем дә атам йортында төпчек баламын, – дип җавап кайтарды Гидеон+.

16– Мин янәшәңдә булырмын: бер кешене җиңгән сыман, мидьяниләрнең һәммәсен тар-мар китерерсең! – диде аңа Раббы+.

17– Әгәр мин күңелеңә хуш килгәнмен икән, минем белән чыннан да Син сөйләшкәнне раслаучы бер билге бир!+
18– диде аңа Гидеон. – Хәзер әйләнеп киләм, китми тор, сый алып киләм сиңа.

– Мин сине биредә көтеп торырмын, – дип җаваплады кунак+.

19Гидеон, өенә кайтып, кәҗә бәтие ите һәм бер эфа[*] оннан төче икмәк пешерде; итне кәрзингә, шулпаны чүлмәккә салды да имән төбендә көтеп утырган кунагына китерде.

20– Ит белән икмәкне ташка куй да өсләренә шулпаны түк, – дип боерды аңа Раббы фәрештәсе, һәм Гидеон Ул кушканча эшләде+.

21Раббы фәрештәсе кулындагы юл таягының очы белән иткә вә төче икмәккә орынуы булды – таш эченнән ут бөркелеп чыкты да ит белән икмәкне яндырып бетерде; Раббы фәрештәсе исә күздән юк булды+. 22Аның дөрестән дә Раббы фәрештәсе булуын аңлагач:

– И-и Хуҗа-Раббым, – диде Гидеон авыр көрсенеп. – Раббы фәрештәсен йөзгә-йөз күрдем бит!+

23Әмма Раббы аңа:

– Имин булырсың, курыкма! Үлмәссең син! – диде.

24Шул урында Раббы хөрмәтенә Гидеон мәзбәх корды һәм аңа «Раббы – иминлек ул» дип исем бирде. Әлеге мәзбәх Абигызер токымының биләмәсендәге Офрада бүгенге көндә дә исән-имин торадыр. 25Шул ук төнне Гидеонга Раббы:

– Атаңның көтүеннән бер үгез, аннары тагын җиде яшьлек бер үгез ал да, атаң куйдырган Багал мәзбәхен җимереп һәм аның янындагы Аширә колгасын чабып ташлап, 26әлеге калку урында үзеңнең Раббы Аллаңа тиешле рәвештә мәзбәх кор; аннары, үзең чапкан Аширә колгасын ягып, җиде яшьлек үгезне тулаем яндыру корбаны итеп китер, – диде.

27Үзенә ярдәмгә ун хезмәтчесен алып, Гидеон һәммәсен Раббы кушканча эшләде; ләкин үзенең гаилә әһелләреннән һәм шәһәр халкыннан курыкканга, боларны ул төнлә башкарды. 28Иртәгесен шәһәр халкы йокысыннан уянса – Багал мәзбәхе җимерелгән, янәшәсендәге Аширә колгасы чабып ташланган, яңа гына төзелгән мәзбәх өстендә исә корбан үгезе яндырылган.

29– Кем эшләгән моны? – дип сораштырды халык бер-берсеннән.

Эзләнә-сораша торгач, Йоаш углы Гидеон эше икәнлеге ачыкланды.

30– Углыңны китер монда! – дип таләп итте Йоаштан шәһәр халкы. – Багал мәзбәхен җимергән һәм аның янындагы Аширә колгасын чабып ташлаган өчен, ул үләргә тиеш!

31Ләкин үзен әйләндереп алган халык төркеменә Йоаш:

– Сезгәме инде Багалны якларга, сезгәме инде аны сакларга?! Аны яклаганнар таң атканчы әҗәлен табар! Әгәр Багал дөрестән дә алла икән – җимерүчеләрдән үз мәзбәхен үзе сакласын! – диде.

32Багал мәзбәхен җимергән өчен, шул көннән Гидеонны «Багал үзе хөкем итсен аны» дигән мәгънәне аңлатучы яңа исем белән – Еруб-Багал дип атый башладылар.

Гидеонның Раббыдан берәр билге күрсәтүен үтенүе

33Ул арада мидьяниләр, амалыкыйлар һәм шәрык тарафыннан килгән башка кавемнәр берләштеләр дә, елганы кичеп, Изрегыл үзәненә килеп тупландылар+. 34Шулвакыт Гидеонга Раббы Рухы иңеп, Гидеон үзенең быргысын уйнатты – һәм бөтен Абигызер токымы аның артыннан иярде;+
35Менашше ыругына үзенең хәбәрчеләрен юллады – һәм бөтен ыруг аның артыннан иярде; шулай ук Ашер, Зәбулун һәм Нәптали ыругларына ул үзенең хәбәрчеләрен озатты – бу ыруглар да аңа ярдәмгә кузгалды. 36Шуннан соң Гидеон Раббыга әйтте:

– Әгәр Син, Үзең вәгъдә иткәнчә, минем кул белән Исраилне коткарырга җыенасың икән, 37менә кара: шушында, ындыр табагында, яңа гына кыркып алынган йон җәям. Әнә шул йонга чык төшеп, әйләнә-тирәдәге бөтен җир коры калса, Үзең вәгъдә иткәнчә, чынлап та минем кул белән Исраилне коткарасыңа ышанырмын, – диде. 38Нәкъ шулай булды да: Гидеон иртәгесен, таңнан торып, йонны сыгып караса – аңардан бер тустаган су чыкты. 39Шуннан Раббыга Гидеон болай диде:

– Ачуланма миңа, тагын бер генә үтенечемне әйтим һәм тагын бер генә тапкыр әлеге йон белән сынау уздырыйм: хәзер инде йон коры калып, әйләнә-тирәдәге бөтен җиргә чык төшсен.

40Ул төнне Раббы нәкъ шулай эшләде: йон коры калып, әйләнә-тирәдә бөтен җиргә чык төште.

7

Гидеонның мидьяниләрне җиңеп чыгуы

7^1Еруб-Багал дип яңа исем кушылган Гидеон һәм аның янындагы бар халык, таң белән уянып, Харод кизләве буена килеп тупланды; мидьяниләр исә алардан төньяктарак – Мөре тау итәгендәге үзәндә урнашкан иде.

2– Сугышчыларың артык күп синең, – диде Гидеонга Раббы, – алар кулына мидьяниләрне тапшыра алмыйм мин. Югыйсә исраилиләр: «Без үзебезне үз көчебез белән коткардык», – дип, Минем алда борыннарын чөеп йөрер иде+. 3Халкыңа җиткер: куркып һәм калтырап торучылар Гилыгад тауларын ташлап өенә кайтып китсен!

Шуннан егерме ике мең гаскәри кайтып китте, ун меңе исә сугыш кырында калды+.

4– Халкың һаман да күп әле, – диде Гидеонга Раббы, – аларны чишмә буена алып кил, шунда Мин сиңа сайлап бирермен; «Синең белән барсын» дигәннәр синең арттан китәр, «Синең белән барырга тиеш түгел» дигәннәре өйләренә кайтыр.

5Гидеон үзенең кешеләрен чишмә буена алып килгәч, Раббы аңа:

– Суны эт кебек ялап эчүчеләр бер якка бассын, тезләнеп эчүчеләр икенче якка бассын, – диде.

6Суны ялап эчүчеләрнең саны өч йөз булды; калганнары исә суны тезләнгән килеш учына алып эчте.

7– Суны ялап эчкән әнә шул өч йөз кеше белән Мин сезне коткарырмын һәм мидьяниләрне сезнең кулга тапшырырмын! Калганнар исә өйләренә таралсын! – диде Раббы.

8Үзләре белән алып килгән ризыкларын һәм мөгез быргыларын калдырырга кушып, Гидеон исраилиләрне чатырларына кайтарып җибәрде, үз янында исә өч йөз сугышчыны гына калдырды. Мидьяниләр аста, үзәндә тупланганнар иде.

9Шул төнне Гидеонга Раббы болай диде:

– Аска төш тә мидьяниләр станына һөҗүм ит – Мин аларны синең кулга тапшырам! 10Ялгызың гына барырга курыксаң, үзең белән хезмәтчең Пураны ал да 11мидьяниләрнең ни-нәрсә сөйләшкәнен тыңла – ишеткәннәрең сиңа дошманга һөҗүм итәргә көч бирер.

Шуннан Гидеон үзенең хезмәтчесе Пура белән, үзәнгә төшеп, дошман сакчылары янына якын ук килде. 12Үзәндә тупланган мидьяниләр, амалыкыйлар һәм шәрык халкы саранча чирүедәй күп санлы булып, аларның дөяләре диңгез буендагы ком бөртеге сыман исәпсез-хисапсыз иде+. 13Гидеон якынрак килде һәм бер кешенең икенче берәүгә күргән төшен сөйләп торуын ишетте:

– Төшемдә, имеш, мидьяниләрнең станы буйлап түп-түгәрәк арпа икмәге тәгәрәп бара икән. Менә ул чатыр янына килеп җитте һәм аңа шундый итеп бәрелде ки, чатыр авып китте дә ишелеп төште.

14Икенчесе, аңа җавап итеп:

– Йоаш углы исраили Гидеонның кылычы ул! Мидьяниләрне һәм бөтен шушы станны Раббы аның кулына тапшыра, димәк, – диде.

15Төшнең эчтәлеген һәм әлеге юрауны ишеткәч, Гидеон Раббыга сәҗдә кылды; аннары исраилиләр янына әйләнеп кайтып:

– Кузгалыгыз! Раббы мидьяниләр станын сезнең кулга тапшыра! – диде дә, 16өч йөз гаскәрине өч төркемгә бүлеп, һәркайсының кулына быргы һәм эчендә ут янып торган буш чүлмәк тоттырды+.

17– Миңа карагыз һәм мин нишләсәм, шуны эшләгез, – диде ул үзенең сугышчыларына. – Дошман станына килеп җиткәч, мин нишләсәм, сез дә шуны эшләгез. 18Мин һәм минем белән баручылар быргы кычкырта башлауга, сез дә, станны әйләндереп алып, быргыларыгызны кычкыртыгыз һәм: «Раббы өчен! Гидеон өчен!» – дип сөрәнләгез+.

19Төн уртасында алышына торган сакчылар каравылга басуга, Гидеон һәм аның йөз сугышчысы дошман туктаулыгына якын ук килде дә, быргыларын кычкыртып, кулларындагы чүлмәкләрен бәреп ватты. 20Һәр өч төркемдәге сугышчылар, быргыларын кычкыртып һәм чүлмәкләрен ватып, сул кулына янып торган чырагларын, уңына быргыларын тоткан килеш, «Раббы кылычы! Гидеон кылычы!» дип сөрәнләргә һәм быргыларын кычкыртырга тотындылар. 21Алар шулай станны камап алып, бер урында басып тора бирделәр, дошман исә ары-бире килеп йөгерергә, кычкырырга тотынды, аннары кача башлады. 22Берьюлы өч йөз быргы кычкырта башлауга, стандагы Мидьян сугышчылары, кылычларын күтәреп, бер-берсенә ташланды. Бу – Раббы кодрәте белән эшләнде. Аннары дошман гаскәрләре Серера тарафына, Бәйт-Шиттага таба качарга тотынды. Алар шулай Таббат янындагы Әбел-Мехола шәһәренең чигенә җиткәнче чаба бирделәр+.

23Шуннан исраилиләр – Нәптали, Ашер һәм Менашше ыругының барча кабиләләре – бергә җыелдылар да мидьяниләрне куа киттеләр. 24Гидеон исә «Тауларыгыздан төшеп, мидьяниләргә каршы чыгыгыз да Бәйт-Бара шәһәренә кадәр Үрдүн кичүен үз кулыгызга алыгыз!» дигән хәбәр белән Эфраим тауларына үзенең хәбәрчеләрен юллады. Эфраимнәр, җыелып килеп, Бәйт-Барага кадәр Үрдүн кичүен үз кулларына алдылар+. 25Мидьяниләрне куа барганда, алар дошманнарының ике гаскәрбашын – Ореб белән Зеевны әсир иттеләр һәм Оребны – Ореб кыясында, ә Зеевны исә Зеевның йөзем изгечендә үтерделәр; Ореб белән Зеевның башын Үрдүн аръягыннан Гидеонга алып кайтып бирделәр+.

8

Гидеонның Зебах белән Салмунны үтерүе

8^1Эфраимнәр:

– Ни өчен шулай эшләдең син? Мидьяниләргә каршы яу чапканда, ник безне чакырмадың? – дип, Гидеонга үпкә белдерделәр+.

2Әмма Гидеон аларга:

– Мин башкарган эш сезнеке белән чагыштырганда кечкенәдер. Абигызер угыллары белән чагыштырганда, эфраимнәр иң яхшы, иң өлгергән йөзем тәлгәшләрен җыйды: 3Аллаһы сезнең кулга мидьяниләрнең яубашлары Ореб белән Зеевны тапшырды. Сезнеке белән чагыштырырдай, ул кадәр нәрсә эшләдем мин?! – диде.

Гидеонның шушы сүзләреннән соң эфраимнәр тынычлана төштеләр+. 4Шуннан Гидеон, үзенең өч йөз сугышчысы белән Үрдүн буена килеп, елганы кичеп чыкты. Арыган-талчыккан булсалар да, алар дошманны кууларын дәвам итте. 5Суккөт шәһәренә җиткәч, Гидеон:

– Без Мидьян патшалары Зебах белән Салмунны эзәрлекләп барабыз. Сугышчыларым алҗыды, аларның тамагын туйдырсагыз иде, – дип, шәһәр халкына мөрәҗәгать итте+.

6Әмма Суккөт түрәләре, аңа җавап итеп:

– Нәрсәгә дип синең гаскәреңне ашатыйк әле без? Зебах белән Салмунны тоттыңмы соң әле син? – диделәр+.

7– Менә шушы сүзләрегез өчен, – диде аларга Гидеон, – Зебах белән Салмунны Раббы минем кулга тапшырганнан соң, мин сезне чабагач урынына чәнечкеле дала куагы белән суктырырмын!

8Аннары Гидеон Пенуилгә юл алды һәм анда яшәүчеләргә дә шул ук сорау белән мөрәҗәгать итте. Пенуил халкы да Суккөттә яшәүчеләр кебек җавап бирде+.

9Гидеон аларга:

– Җиңү яулап кайткан чакта, мин сезнең манарагызны җимерәчәкмен! – диде.

10Әлеге яуда йөз егерме мең сугышчысын югалткан Зебах белән Салмун бу вакытта үзләренең унбиш меңлек гаскәре белән Каркорга килеп туктый. (Шәрык тарафыннан килгән гаскәрдән шуның кадәр сугышчы калган була.) 11Гидеон гаскәре, Нобах төбәген һәм Йөгбеһа шәһәрен кәрван юлы буйлап көнчыгыштан әйләнеп үтеп, һич көтмәгәндә аларның чатырларына һөҗүм итә+. 12Мидьян патшалары Зебах белән Салмун качып өлгерәләр, ләкин Гидеон аларны куып тота; коты алынган дошман гаскәрен исә тар-мар итә. 13Йоаш углы Гидеон, Херес калкулыгы буйлап сугыш сәфәреннән кайтып килешли 14Суккөт шәһәрендә яшәүче бер егетне тотып алып, аңа кайбер сораулар бирә, һәм әлеге егет аңа җитмеш җиде Суккөт түрәсенең вә шәһәр өлкәннәренең исемнәрен язып бирә. 15Шуннан Гидеон, Суккөт халкы янына килеп:

– Менә алар – Зебах белән Салмун! – диде. – Ә сез: «Зебах белән Салмунны әлегәчә тота алмагач, синең алҗыган гаскәреңне ник ашатыйк без?» – дип, миннән көлгән идегез!

16Шәһәрнең өлкәннәрен Гидеон кулга алырга боерды, Суккөт халкын исә чабагач урынына чәнечкеле дала куагы белән суктырды. 17Ә Пенуилдә, манараны җимереп, аның халкын кырып бетерде+. 18Зебах белән Салмуннан Гидеон:

– Таворда сез җаннарын кыйган кешеләр ниндирәк иде? – дип сорады.

Зебах белән Салмун:

– Алар синең сыман, кыяфәтләре белән патша угылларын хәтерләтә иде, – диделәр.

19– Алар минем бертуган кардәшләрем, минем әнкәмнең угыллары иде, – диде аларга Гидеон. – Раббы Үзе шаһиттыр: әгәр аларның гомерләрен аяган булсагыз, мин дә сезнең җанны кыймас идем!

20Аннары Гидеон үзенең беренче углы Етерга:

– Үтер аларны! – диде.

Әмма Етер яшь иде әле, шуңа күрә кынысыннан кылычын алып аларның җаннарын кыярга курыкты.

21– Син үзең үтер безне! – диделәр Зебах белән Салмун. – Һәркем көче җиткән эшне башкарырга тиеш.

Шуннан Гидеон аларның үзләрен кылычтан уздырды һәм дөяләренең муенына тагылган ярымайларын салдырып алды+.

Гидеонның изге эфоды

22– Безнең белән син идарә ит, – дип үтенде Гидеоннан исраилиләр, – аннары синең углың һәм оныгың идарә итәр – мидьяниләр кулыннан безне син коткардың бит!+

23– Сезнең белән мин дә, минем углым да идарә итмәячәк, Раббы идарә итсен сезнең белән, – дип җавап кайтарды аларга Гидеон. – 24Минем сезгә бер генә үтенечем бар: ганимәт малыннан һәркайсыгыз миңа берәр алка бирсен. (Дошманнары, исмәгыйлиләр, алтын алка тагып йөри иде)+.

25– Әлбәттә, бирәбез, – дип җавап кайтарды исраилиләр һәм, җиргә өс киеме җәеп, һәркайсы шунда үзенең ганимәт малыннан берәр алка ташлады. 26Җәмгысы бер мең дә җиде йөз шәкыл[*] алтын җыелды. Аңардан тыш, әле анда ярымайлар, асылмалы бизәкләр, Мидьян патшаларының җете кызыл киемнәре һәм дөя муенына тага торган алтын чылбырлар да бар иде. 27Гидеон әлеге алтыннан эфод эшләтте дә үзенең шәһәре Офрада урнаштырды, һәм исраилиләр, Раббыга тугрылык сакламыйча, шуңа табына башладылар. Гидеон һәм аның токымы өчен эфод тозакка әйләнде+. 28Мидьяниләр, Исраил угылларына буйсыну белдереп, башкача инде баш күтәрмәс булдылар, һәм Гидеон исән чакта кырык ел дәвамында илдә тынычлык хөкем сөрде.

29Йоаш углы Еруб-Багал, үз өенә әйләнеп кайтып, шунда яши бирде. 30Гидеонның җитмеш углы туды, чөнки хатыннары бихисап күп иде. 31Шәкемдә яшәүче кәнизәге шулай ук ир бала тапты, һәм Гидеон аңа Әбумәлик дип исем кушты+.

32Йоаш углы Гидеон нык картаеп дөнья куйганнан соң, аны абигызерларның биләмә җирендәге Офра шәһәрендә, әтисе Йоашның каберлегендә дәфен кылдылар[*].

33Гидеон гүр иясе булганнан соң, исраилиләр, Раббыга тугрылык сакламыйча, Багал сыннарына табына һәм Багал-Беритне үзләренең аллалары дип таный башладылар; 34төрле яклап әйләндереп алган дошманнары кулыннан коткарган Раббыны, үзләренең Алласын, хәтерләренә дә алмадылар. 35Исраилгә күпме игелекләр кылган Еруб-Багал (ягъни Гидеон) йортына да алар яхшылык белән җавап кайтармадылар.

9

Әбумәликнең бөтен Шәкем өстеннән идарә итүе

9^1Көннәрдән беркөнне Еруб-Багал углы Әбумәлик, әнкәсенең ир кардәшләре янына Шәкемгә килеп, аларга һәм аларның бөтен нәселенә:

2– Шәкем халкына җиткерегез: «Сезнең өстән Еруб-Багалның җитмеш углы яисә берсе генә идарә иткәндә яхшыракмы?» Аннары шуны да онытмагыз: мин сезнең белән бер җан, бер тәндер! – диде.

3Әнисенең кардәшләре әлеге сүзләрне Шәкем халкына җиткерделәр, һәм алар: «Ул бит безгә туган тиешле», – дип, аның ягын алдылар. 4Шуннан алар аңа Багал-Берит гыйбадәтханәсеннән җитмеш шәкыл көмеш биреп, Әбумәлик шул акчага җыен әтрәк-әләм, башкисәр бәндәләрне яллады да, аларны ияртеп,+
5Офрага, атасының йортына килде һәм үз кардәшләренең – Еруб-Багалның җитмеш углының җанын бер таш өстендә кыйды! Еруб-Багалның төпчек углы Иотам гына качып котыла алды+. 6Аннары Шәкемнең бар халкы һәм Бәйт-Миллода яшәүчеләр, Шәкемдәге изге таш янындагы имән төбендә җыелып, Әбумәликне патша дип игълан иттеләр+.

Иотамның гыйбрәтле сүзе

7Бу хакта ишеткәннән соң, Иотам, Гәризим тау башына менеп:

– Тыңлагыз мине, Шәкем халкы! Шул чагында Аллаһы да сезне ишетер! – дип кычкырды+. 8– Бервакыт шулай агачлар үзләре өстеннән патша билгеләргә дип җыйналганнар да зәйтүн агачына: «Безнең өстән патшалык кыл!» – дигәннәр+. 9Әмма ул аларга: «Башка агачлар белән идарә итәм дип, илаһларны һәм кешеләрне данлау өчен кулланыла торган май бирүдән туктыйммы?!» – дип җавап кайтарган. 10Шуннан агачлар: «Безнең өстән син патшалык ит!» – дип, инҗиргә тәкъдим иткәннәр. 11Әмма ул: «Башка агачлар белән идарә итәм дип, татлы җимеш бирүдән туктыйммы?!» – дип җавап кайтарган. 12«Безнең өстән син патшалык ит!» – дип, агачлар йөзем куагына тәкъдим иткәннәр. 13Әмма ул: «Башка агачлар белән идарә итәм дип, аллаларның һәм кешеләрнең күңелен күтәрә торган җимеш суы бирүдән туктыйммы?!» – дип җавап кайтарган+. 14Ниһаять, агачлар: «Безнең өстән син патшалык ит!» – дип, күгән куагына тәкъдим иткәннәр. 15Күгән куагы агачларга: «Әгәр сез дөрестән дә мине үзегезнең патшагыз итеп билгелисез икән, ярый, килегез, минем күләгәмдә сыеныр урын табыгыз. Әгәр инде риза түгел икәнсез, күгән куагыннан ялкын күтәрелеп, Ливан эрбетләрен яндырып бетерер!» – дигән+. 16Шулай итеп сез, Әбумәликне патша итеп билгеләп, гадел һәм дөрес эш кылдыгызмы?! Еруб-Багалга һәм аның токымына яхшылык белән җавап кайтардыгызмы?! Эшенә күрә әҗерен шулай түләдегезме?! 17Сезне мидьяниләр кулыннан коткарыр өчен, минем атам гомерен аямый сугышты. 18Сез исә, аның нәселенә каршы баш күтәреп, аның угылларын кырып бетердегез – бер таш өстендә җитмеш кешенең җанын кыйдыгыз һәм аның кол хатынының углын, сезгә кардәш булган өчен генә, Шәкем патшасы итеп билгеләдегез. 19Еруб-Багал токымы белән гадел һәм дөрес эш кылдык, дип саныйсыз икән, Әбумәлигегез өчен сөенегез, ул да сезнең өчен куансын! 20Әгәр инде алай уйламасагыз, Әбумәлик салган ут, Шәкем халкын һәм Бәйт-Миллода яшәүчеләрне яндырып, көл итсен! Шәкем халкы һәм Бәйт-Миллода яшәүчеләр кабызган ут исә Әбумәликне юк итсен!

21Шуннан соң Иотам, Беерга качып, кардәше Әбумәликтән яшеренеп, шунда яшәде+.

Шәкем халкының Әбумәликкә буйсынмавы

22Әбумәлик Исраилдә өч ел дәвамында патшалык итте. 23Әбумәлик белән Шәкем халкының арасын бозар өчен, Аллаһы, үзенең явыз рухын иңдереп, Шәкем халкы Әбумәликкә буйсынмас булды+. 24Еруб-Багал угылларының кыелган җитмеш җаны өчен, аларның коелган каннары өчен кардәшләре Әбумәлик тә, аңа үзенең ир туганнарын үтерергә булышкан Шәкем халкы да җавап бирергә тиешләр! 25Шәкемдә яшәүчеләр, Әбумәликкә үч итеп, әйләнә-тирәдәге тау башларында яшеренеп торып юлчыларны талый башладылар. Бу хакта Әбумәликкә хәбәр иттеләр.

26Көннәрдән беркөнне Шәкем каласына үзенең кардәшләре белән бергә Эбед углы Гагал килде, һәм Шәкем халкы аңа үзенең ышанычын белдерде. 27Аннары халык, йөзем бакчаларында уңыш җыеп, йөзем изгечтә җимеш суы сыгып, үз илаһларының йортында Әбумәликне сүгә-сүгә ашап-эчеп бәйрәм итте.

28– Әбумәлик кем дә, Шәкем халкы кем! – дип лаф орды Эбед углы Гагал. – Ни өчен әле без аңа хезмәт итәргә тиеш?! Еруб-Багал углы Әбумәлик үзенең идарәчесе Зәбул белән бергә Шәкем атасы Хамур токымына хезмәт күрсәтергә тиеш! Нигә дип аңа хезмәт итик әле без?!+
29Әгәр шушы халык белән мин идарә итсәмме? Әбумәликне мин, һичшиксез, куып җибәрер идем! «Гаскәреңне җый да алышырга чык!» – дияр идем мин аңа+.

30Шәкем шәһәренең идарәчесе Зәбул, Эбед углы Гагалның сүзләрен ишетеп, ярсуыннан кайнап чыкты. 31Ул «Эбед углы Гагал, үзенең кардәшләре белән Шәкемгә килеп, шәһәр халкын сиңа каршы котырта. 32Төнлә үзеңнең халкың белән килеп шәһәр читендә яшеренеп тор да 33иртәгесен кояш чыкканда шәһәргә һөҗүм ит. Гагал үзенең сугышчылары белән каршыңа чыгар һәм синең кулыңа килеп эләгер» дигән хәбәр белән Әбумәлик янына яшертен генә үзенең кешеләрен юллады.

34Төнлә Әбумәлик үзенең гаскәре белән яуга кузгалды һәм, Шәкем янына килеп җитеп, сугышчыларын дүрт төркемгә бүлде.

35Эбед углы Гагал шәһәр капкасы төбендә басып торганда, Әбумәлик үзенең сугышчылары белән яшеренеп торган җиреннән чыкты. 36Гагал, аларны күреп алып, Зәбулга:

– Таулардан ниндидер кешеләр төшеп килә, – диде.

– Юк, таулардан төшкән күләгә шулай күренә сиңа, – диде аңа Зәбул.

37Әмма Гагал, янә сүзен башлап:

– Әнә, тау башыннан кешеләр төшеп килә, күрәзәчеләр имәне яныннан да бер төркем якынлаша, – диде.

38Шунда Зәбул аңа:

– Син: «Без аңа хезмәт итәргә кем соң әле ул Әбумәлик?!» – дигән идең түгелме?! Әнә, син күрәлмаган халык ул! Бар, сугыш алар белән! – диде.

39Гагал, Шәкем халкын әйдәп, Әбумәликкә каршы яуга ташланды. 40Әбумәлик аларны сугыш кырын ташлап качарга мәҗбүр итте һәм шәһәр капкасына җиткәнче эзәрлекләп барды – җиңелгәннәрнең күбесе шунда әҗәлен тапты.

41Шуннан Әбумәлик Арума каласына кайтты. Зәбул исә Гагал белән аның кардәшләрен Шәкемнән куып җибәрде.

42Икенче көнне Шәкем халкы тагын шәһәрдән чыкты, һәм бу хакта Әбумәликкә хәбәр иттеләр. 43Үзенең гаскәрен өч төркемгә бүлеп, Әбумәлик аларга әлегәчә яшеренеп торырга боерды. Шәһәрдән чыккан халыкны күргәч, ул яшеренгән җиреннән кузгалды һәм һөҗүмгә ташланды. 44Әбумәлик җитәкләгән төркем шәһәр капкасы янында сугышкан арада, калган ике төркем басу өстендәге дошманны кырырга тотынды.

45Әбумәлик белән Шәкем халкы арасында сугыш көнозын дәвам итте. Әбумәлик Шәкемне яулап алды һәм анда яшәүчеләрне кырып бетерде, шәһәрне җир белән тигезләгәннән соң, шул урынга тоташтан тоз сибеп чыкты+.

46Шәкем манарасындагылар, бу хакта ишетеп, Эл-Берит гыйбадәтханәсендәге ныгытылган урынга кереп яшеренделәр. 47Аларның кая кереп качканнарын белгәннән соң, 48Әбумәлик үзенең кешеләре белән Салмон тавына менде дә, балта белән агач ботакларын чабып, җилкәсенә салды һәм үзенең сугышчыларына:

– Сез дә тизрәк мин эшләгәнне эшләгез! – диде+.

49Сугышчыларның һәркайсы, чабылган ботакларны җилкәсенә салып, Әбумәлик артыннан иярде. Аннары ныгытма тирәли ботак өйделәр дә ут төрттеләр. Шәкем манарасында яшеренеп калган меңгә якын ир-ат белән хатын-кыз шул рәвешле һәлак булды.

50Шуннан Әбумәлик, Тебес тарафына юнәлеп, аны камады һәм яулап алды. 51Әлеге шәһәрдә әйбәтләп ныгытылган бер манара булып, Тебес халкы, ирләр һәм хатын-кызлар, шунда кереп яшеренделәр дә манара башына күтәрелделәр. 52Әбумәлик манара янына килде һәм, ут төртмәкче булып, ишеккә якынлашты. 53Шулчакны югарыдан бер хатын, Әбумәликнең башына тегермән ташының китеген ыргытып, аның башын ярды+. 54Әбумәлик тиз генә корал йөртүчесен чакыртты да:

– Кылычыңны тартып чыгар да үтер мине! «Хатын-кыз үтерде аны» дигән даным таралмасын! – дип боерды.

Корал йөртүче егет аңа кылычы белән кадады, һәм Әбумәлик җан тәслим кылды+. 55Аның үлгәнен күреп, исраилиләр өйләренә таралышты. 56Җитмеш кардәшенең җанын кыеп, үз атасына каршы кылган җинаяте өчен Аллаһы шулай Әбумәликне җәзага тартты. 57Кылган явызлыкларына карап, Аллаһы Шәкем халкына да җәзасын бирде. Әнә шул рәвешле, аларга Еруб-Багал углы Иотамның каргышы төште.

10

Тола – Исраил хөкемчесе

10^1Әбумәликнең вафатыннан соң Исраилнең коткаручысы тумышы белән Исәсхәр ыругына караган Доду углы Пуаһтан туган Тола була. Ул Эфраим таулыгындагы Шамирдә яши. 2Исраил белән егерме өч ел дәвамында идарә итеп дөньядан китеп барганнан соң, Тола үзенең шәһәре Шамирдә дәфен кылына.

Яһир – Исраил хөкемчесе

3Аңардан соң гилыгадлы Яһир егерме ике ел буена Исраил хөкемчесе булып тора. 4Аның утыз углы була һәм аларның утызы да ишәккә атланып йөри. Гилыгад төбәгендә аларның утыз шәһәре булып, алар бүген дә Яһир авыллары дип аталалар+. 5Вафатыннан соң Яһир Камонда гүргә иңдерелә.

Раббының Исраилне дошман кулына тапшыруы

6Исраил угыллары, Раббы күз алдында яман гамәлләр кылуын дәвам итеп, Багал һәм Аширә сыннарына, арамиләр, сидунлылар, мәабиләр, аммониләр һәм пелештиләрнең илаһларына баш ияләр. Раббыдан йөз чөереп, Аңа табынудан туктыйлар+. 7Шуннан Раббы, ярсуыннан кайнап, исраилиләрне пелештиләр һәм аммониләр кулына тапшыра. 8Шул елны әлеге халыклар, Үрдүннең көнчыгыш ярында, амориләр җирендәге Гилыгадта яшәүче Исраил угылларын җиңеп чыгып, унсигез ел дәвамында аларга көн күрсәтмиләр. 9Аннары аммониләр Яһүдә, Беньямин һәм Эфраим ыругларына каршы сугыш башлау нияте белән Үрдүнне кичеп чыгалар. Исраилиләр бик мөшкел хәлдә калалар. 10Шунда алар:

– Синең алда гөнаһ эш кылдык без! Үз Аллабыздан йөз чөереп, Багал сыннарына табына башладык! – дип, ялынып-ялварып Раббыга мөрәҗәгать итәләр+.

11Раббы исә аларга:

– Мисырлылар, амориләр, аммониләр, пелештиләр, 12сидунлылар, амалыкыйлар һәм магониләр кул астында җәфа чиккән чакта, ялынып-ялварып Миннән ярдәм сорауга, Мин һәрчак сезне коткара килдем! 13Ә сез, Миннән йөз чөереп, башка илаһларга табына башлый идегез. Шуның өчен Мин сезне бүтән коткармаячакмын! 14Барыгыз, үзегез сайлаган илаһларга ялварыгыз, авыр чакта алар коткарсын сезне! – дип җавап кайтарды+.

15– Гөнаһлы без! Нишләтсәң дә – без Синең ихтыярыңда! Тик бу юлы гына ярдәмеңнән ташлама! – дип ялварды Исраил угыллары Раббыга.

16Шуннан алар, чит илаһлардан баш тартып, Раббыга табына торган булдылар, һәм исраилиләрнең җәфа чигүләренә Ул тыныч кына карап тора алмады.

17Бервакыт аммониләр, исраилиләргә каршы сугыш ачарга хәл кылып, Гилыгадка килеп тукталдылар; Исраил угыллары да, гаскәр туплап, Миспага җыйналды. 18Гилыгад түрәләре бер-берсенә:

– Аммониләргә каршы сугышка безне кем әйдәп алып барса, Гилыгад белән шул идарә итсен! – диде.

11

Ифтах – Исраил хөкемчесе

11^1Гилыгадлы Ифтах гайрәтле сугышчы иде. Аның анасы – фахишә хатын, ә атасы Гилыгад исемле адәм иде+. 2Әмма Гилыгадның үз хатыны да ир балалар таба; үсеп җиткәч, алар:

– Атабыз мирасында синең өлешең юк, чөнки син башка хатынның углы, – дип, Ифтахны куып чыгаралар.

3Шуннан Ифтах, кардәшләреннән качып, Тоб иленә китә. Биредә аның тирәсенә җыен әтрәк-әләм туплана, һәм алар бергәләшеп кешеләргә һөҗүм итә башлыйлар+.

4Күпмедер вакыттан соң, аммониләр Исраилгә каршы яуга күтәрелгәч, 5Гилыгад төбәгенең өлкәннәре, Ифтахны алып кайтырга дип, Тоб иленә килделәр 6һәм аңа:

– Кайтып, безнең гаскәрбашы бул! Аммониләргә каршы безне сугышка әйдәп бар! – диделәр. 7Аларга җавап итеп, Ифтах:

– Мине күрәлмас булып, атам йортыннан куып чыгаручылар сез түгелме соң?! Инде менә хәзер, башыгызга бәла төшкәч, нәрсәгә дип минем янга килдегез? – диде. 8Гилыгад өлкәннәре исә Ифтахка әйттеләр:

– Әйе, менә хәзер без: «Аммониләргә каршы сугышка әйдәп баручыбыз бул! Шулай итеп, бөтен Гилыгад белән җитәкчелек итәрсең», – дип әйтергә килдек+.

9– Ярар, – дип җавап бирде аларга Ифтах, – әгәр мин, сез сораганча кайтып, аммониләр белән сугышсам һәм, Раббы кушып, миңа җиңәргә язган булса, сезнең җитәкчегез булырмын.

10– Раббы Үзе шаһиттыр: һәммәсен син әйткәнчә эшләрбез! – диде аңа Гилыгад өлкәннәре+.

11Шуннан Ифтах Гилыгад өлкәннәре белән китеп барды, һәм халык аны үзенең җитәкчесе һәм гаскәрбашы итеп билгеләде. Ифтах үзенең шартын Миспа шәһәрендә, Раббы каршында яңадан кабатлады. 12Аннары ул «Сиңа миннән ни кирәк? Ни өчен син минем җиремә сугыш белән килдең?» дигән сорау белән аммониләр патшасына үзенең илчеләрен юллады. 13Ифтахның илчеләре аркылы аммониләр патшасы «Мисыр иленнән чыккан чакта исраилиләр Арнон елгасыннан башлап, Яббок һәм Үрдүн елгаларына кадәр минем җирләремне яулап алдылар. Кыскасы, яхшылык белән сорыйм: ул җирләрне миңа кире кайтар!» дигән җавап бирде+.

14Аммониләр патшасы янына Ифтах үзенең илчеләрен янә юллады. 15Хәзер инде алар аңа болай дип әйтергә тиеш булдылар: «Ифтах менә нәрсә ди: „Исраилиләр Мәаб һәм Аммон җирләрен тартып алмады+. 16Мисырдан чыккач, алар, чүлне кичеп, Камышлы диңгез буена килеп җиттеләр. Кадыш шәһәреннән алар+
17‘Сезнең җир аша үтәргә рөхсәт итсәгез иде’ дигән гозер белән Эдом патшасына үзләренең илчеләрен юлладылар. Әмма Эдом патшасы аларга рөхсәтен бирмәде. Мәаб патшасыннан сорап карадылар – ул да риза булмады. Шул рәвешле, исраилиләргә Кадышта калырга туры килде+. 18Шуннан алар, Эдом белән Мәабны әйләнеп узып, чүл аша китәргә мәҗбүр булдылар. Мәаб иленең көнчыгыш чикләренә җиткәч, мәабиләрнең Арнон елгасы буйлап уза торган чиген бозмыйча, исраилиләр елга аръягында тукталдылар+
19һәм Хишбунда яшәүче амориләр патшасы Сихонга ‘Синең җирең аша үзебезнең илгә үтәргә ризалыгыңны бир’ дип, илчеләр юлладылар. 20Әмма Сихон үз җире аша исраилиләргә үтәргә рөхсәт итмәде – үзенең бөтен гаскәрен туплап, Яһас шәһәре янында исраилиләргә һөҗүм итте+. 21-22Шуннан Раббы, Исраил Алласы, Сихонны һәм аның бөтен гаскәрен, исраилиләр кулына тапшырып, тар-мар итте. Исраилиләр Арнон елгасыннан алып Яббок елгасына һәм чүлдән башлап Үрдүн елгасына кадәр җәелеп яткан амориләр җиренә хуҗа булды. 23Шулай итеп, Раббы, Исраил Алласы, Үз халкының күз алдыннан амориләрне куып җибәрде. Ә син хәзер шул җирләрне бездән тартып алмакчы буласыңмы? 24Син – үзегезнең аллагыз Кемош биргән җирләргә хуҗасың, без исә – үзебезнең Раббы Аллабыз биргән җирләрнең хуҗасы!+
25Мәаб иленең патшасы, Сиппор углы Бәлактан кай ягың артык синең?! Ул әнә Исраил белән дошманлашмады, сугышмады+. 26Исраил халкы инде өч йөз ел дәвамында Хишбунда һәм аның әйләнә-тирәсендәге авылларда, Арогырда һәм аның әйләнә-тирәсендәге авылларда, Арнон елгасы буендагы авылларда гомер итә. Нигә соң син моңа кадәр әлеге җирләрне бездән тартып алмадың? 27Синең алда минем гаебем юк, ә син, миңа каршы сугыш башлап, миңа явызлык кыласың. Болай булгач, исраилиләр белән аммониләргә Раббы Үзе хөкем чыгарсын!“»+

Ифтахның нәзере

28Әмма Ифтахның сүзләрен аммониләр патшасы игътибарга алмады. 29Шуннан Ифтахка Раббы Рухы иңде; һәм Ифтах, Гилыгад вә Менашше җирләрен үтеп, Гилыгадтагы Миспага килде дә биредән аммониләргә каршы яуга кузгалды+. 30Ифтах:

– Әгәр син аммониләрне минем кулга тапшырсаң,+
31җиңү яулап кайткан чагымда, йортымның капкасын ачып беренче булып каршыма чыгучыны мин, тулаем яндыру корбаны итеп, Сиңа багышлар идем! – дип, Раббыга нәзерен әйтте+.

32Ифтах аммониләргә каршы һөҗүмгә күчте, һәм Раббы аларны Ифтах кулына тапшырды. 33Бу сугышта аммониләр бик зур югалтуга дучар булдылар: Арогырдан алып Минниткә һәм Әбел-Керамимгә җиткәнче аларның егерме шәһәре яулап алынды. Шул рәвешле, исраилиләр аммониләрне үзенә буйсындырды+.

34Ифтах Миспага, үз йортына әйләнеп кайтса, беренче булып аның каршысына шөлдерле барабанын кага-кага, бии-бии бердәнбер кызы килеп чыкты. Аңардан башка Ифтахның кыз-угыллары юк иде. 35Кызын күрүгә, өстендәге киемен ертып, ул:

– Их, кызым, син мине чарасыз иттең! Зур бәлагә салдың син мине! Мин бит Раббыга нәзер әйттем һәм сүземнән кире кайта алмыйм хәзер! – диде+.

36– Әткәм! Раббыга нәзер әйткән булгач, аңа ант иткәнчә гамәл кыл. Сиңа Ул дошманнарың аммониләрне җиңәргә мөмкинчелек бирде! – диде аңа кызы. 37Аннары: – Тик бер үтенечем бар сиңа: ике айга җибәр мине, дус кызларым белән тауларга китеп, өлешемә тигән язмышым хакында күз яшьләре түгим – ир хатыны булырга язмаган миңа! – дип өстәде.

38Әтисе, ике айга аңа китәргә рөхсәтен биреп:

– Бар, – диде, һәм кыз, дуслары белән тауларга күтәрелеп, үзенең язмышы хакында күз яшьләре түкте.

39-40Ике ай вакыт узганнан соң, кыз үзенең әтисе янына әйләнеп кайтты, һәм әтисе әйткән нәзерен үтәде. Кыз гыйффәтен җуймаган килеш дөньядан китеп барды. Шушы хәлдән соң Исраил кызлары арасында ел саен дүрт көн дәвамында, гилыгадлы Ифтахның кызын искә алып, матәм тоту гадәткә керде.

12

Ифтахның эфраимнәргә һөҗүм итүе

12^1Бервакыт эфраимнәр, Сапонга җыелып килеп, Ифтахка:

– Аммониләргә каршы сугышка барганда, ник безне чакырмадың? Шуның өчен без сине йортың белән бергә яндырабыз! – диделәр+.

2– Аммониләр белән безнең арада бик зур низаг чыккан иде, – дип җавап бирде аларга Ифтах. – Мин сезне чакырдым, ләкин бит сез миңа ярдәмгә килмәдегез. 3Сездән ярдәм булмасын аңлагач, тормышымны куркыныч астына куеп, мин аммониләргә каршы ялгызым киттем, һәм Раббы аларны минем кулыма тапшырды. Нәрсәгә дип соң сез бүген миңа каршы яуга чыктыгыз?

4Шуннан Ифтах, бөтен Гилыгад халкын яуга күтәреп, эфраимнәргә һөҗүм итте, һәм бу көрәштә гилыгадлылар җиңеп чыкты. («Качкын гилыгадлылар! Гилыгад бит ул Эфраим белән Менашше арасындагы бер төбәк кенә!» – дип кычкырган иде аларга эфраимнәр.)

5Гилыгадлылар, Үрдүн кичүләрен яулап алып, эфраимнәрнең чигенер юлларына каршы төштеләр. Качып баручы эфраимнәрдән кем дә булса: «Елга аръягына чыгарга рөхсәт итегез», – дип үтенә калса, гилыгадлылар аңардан: «Ә син Эфраим нәселеннән түгелме?» – дип сорый иделәр. Әгәр инде теге: «Юк!» – дисә, 6аңарга: «Алайса, „шибболет“ дип әйтеп күрсәт әле», – диләр иде. Ул адәм дөрес итеп әйтә алмыйча «сибболет» диюгә, аны шунда ук тотып алалар да Үрдүн кичүе янында үтерәләр иде. Ул вакытны Эфраим ыругыннан кырык ике мең гаскәринең җаны кыелды.

7Ифтах алты ел дәвамында Исраилнең хөкемчесе булды. Гилыгадлы Ифтах дөнья куйганнан соң, аны Гилыгад шәһәрләренең берсендә дәфен кылдылар.

Ивсан – Исраил хөкемчесе

8Аңардан соң Исраилдә Бәйт-Лехемнән Ивсан идарә итте. 9Аның утыз углы бар иде. Үзенең утыз кызын кияүгә биреп, ул утыз углына хатын алып бирде. Исраилдә ул җиде ел хөкемче булып торды. 10Вафат булганнан соң, Ивсанны Бәйт-Лехемдә гүргә иңдерделәр.

Элон – Исраил хөкемчесе

11Аңардан соң Исраилдә ун ел дәвамында Зәбулун ыругыннан Элон хакимлек итте. 12Вафатыннан соң, аны Зәбулун җирендәге Аялунда дәфен кылдылар.

Абдун – Исраил хөкемчесе

13Аңардан соң Исраил белән пиргатонлы Һиллел углы Абдун идарә итте. 14Әлеге Абдунның кырык углы һәм утыз оныгы булып, алар җитмеш ишәккә атланып йөрер иделәр. Абдун сигез ел дәвамында Исраил хөкемчесе булып торды. 15Дөнья куйганнан соң, пиргатонлы Һиллел углы Абдунны Эфраим җирендәге Пиргатонда, амалыкыйлар таулыгында гүргә иңдерделәр.

13

Шимшонның тууы

13^1Исраил угыллары тагын Раббы күз алдында яман гамәлләр кылырга тотындылар, һәм Раббы аларны утыз ел буена пелештиләр кулына тапшырды+.

2Ул заманда Сорга шәһәрендә Дан ыругыннан Маноах дигән бер адәм гомер итеп, аның хатыны бала табу хасиятеннән мәхрүм булу сәбәпле, аларның кыз-угыллары юк иде+. 3Бервакыт әлеге хатын янына Раббы фәрештәсе иңеп:

– Менә, син бала табу хасиятеннән мәхрүмсең, синең кыз-угылларың юк, – диде, – ләкин син авырга узарсың һәм ир бала тудырырсың+. 4Тик кара аны, шәраб вә сыра эчүдән саклан, авызыңа хәрәм ризык капма, 5чөнки син, авырга узып, ир бала табарсың. Әлеге баланың чәченә пәке тимәс, чөнки ана карыныннан ук ул Аллаһы нәзире булыр, һәм нәкъ менә ул Исраилне пелештиләр кулыннан коткара башлар+.

6Хатын, ире янына килеп, һәммәсен аңа сөйләп бирде:

– Минем яныма Аллаһы бәндәсе килде. Кыяфәте белән ул Аллаһы фәрештәсенә охшаган – кыяфәте бик дәһшәтле иде. Мин аның кайдан килүен сорашмадым, ул да миңа үзенең исемен әйтмәде. 7Ул миңа: «Син, авырга узып, ир бала табарсың! Шулай булгач, шәраб вә сыра эчмә, авызыңа хәрәм ризык капма, чөнки туган көненнән алып үлгәнчегә кадәр әлеге бала Аллаһы нәзире булыр», – диде.

8Шуннан соң Маноах Аллаһыга дога кылып әйтте:

– И-и Хуҗа-Хаким! Баягынак Син безнең янга җибәргән Аллаһы бәндәсе, кабат килеп, туасы бала белән ни-нәрсә эшләргә икәнен өйрәтеп китсә иде.

9Маноахның гозере Аллаһыга килеп иреште, һәм хатыны кырда чакта Аллаһы фәрештәсе янә аның янына иңде. Бу вакытны ире Маноах янәшәсендә юк иде. 10Хатын шундук ире янына йөгерде һәм аңа:

– Теге кеше тагын килде! – диде.

11Маноах урыныннан торды да хатыны артыннан иярде һәм, әлеге кеше янына килеп:

– Теге вакытны минем хатын белән син сөйләштеңме? – дип сорады.

– Әйе, мин, – диде Аллаһы фәрештәсе.

12– Син әйткәннәр чынга аша калса, әлеге баланың яшәү рәвеше нинди булырга, һәм ул ни-нәрсә эшләргә тиеш? – дип сорады аңардан Маноах.

13– Синең хатының мин әйткәннәрнең һәммәсен җиренә җиткереп үтәргә тиеш, – дип җавап бирде аңа Аллаһы фәрештәсе. – 14Йөзем куагында үскән һичнәрсәдән авыз итмәсен, шәраб һәм сыра эчмәсен, хәрәм ризык капмасын. Мин кушканнарның һәммәсен төгәл башкарсын!

15– Кәҗә бәтиен суеп, ашарыңа әзерләгәнче сабыр ит! – диде Маноах Раббы фәрештәсенә+.

16– Тоткарлана калсам да, ризыгыңнан авыз итмәм, – дип җавап бирде аңа Раббы фәрештәсе. – Әгәр инде син, Раббыга багышлап, тулаем яндыру корбаны китерергә телисең икән, уйлаганыңны эшлә.

Каршысында Раббы фәрештәсе басып торганны Маноах әле һаман аңламаган иде.

17– Исемең ничек синең? – дип сорады Маноах Раббы фәрештәсеннән. – Әйткәннәрең чынга ашкач, сиңа рәхмәтләребезне укыр идек.

18Әмма Раббы фәрештәсе аңа:

– Нигә син миннән исемем хакында сорыйсың? Акыл ирешмәслек сер ул! – дип җавап кайтарды+.

19Аннары Маноах, кәҗә бәтие белән икмәк бүләге алып, таш өстендә Раббы хөрмәтенә корбан китерде. Шулчакны Маноах белән хатынының күз алдында Раббы могҗизалы бер эш кылды:+
20корбанлык өстеннән югарыга ялкын телләре үрли башлагач, Раббы фәрештәсе шул ялкын белән бергә аларның күз алдында күккә ашты. Моны күреп, Маноах вә хатыны йөзләре белән җиргә капландылар. 21Маноах белән хатынына Раббы фәрештәсе күренмәс булгач, Маноах аның Раббы фәрештәсе булуын аңлады.

22– Әҗәлебез җиткән, күрәсең, – диде Маноах хатынга. – Без бит Аллаһыны күрдек+.

23Әмма хатыны, аңа каршы килеп:

– Әгәр Раббы безнең җанны кыярга теләгән булса, Ул бездән тулаем яндыру корбанын да, икмәк бүләген дә кабул итмәс иде. Безгә могҗиза да күрсәтмәс һәм һичнәрсә белдермәс тә иде! – диде.

24Шуннан хатын, ир бала табып, аңа Шимшон дип исем кушты. Малай үсә бирде, һәм Раббы аны үзенең фатихасыннан аермады+. 25Шимшон бервакыт Сорга белән Эштаол шәһәрләре арасында урнашкан Дан угыллары станына килгәч, аны тәүге тапкыр Раббы Рухы кодрәтләндерде+.

14

Шимшонның табышмагы

14^1Шулай беркөнне Тимна шәһәренә килгәч, Шимшон бер пелешти кызга тап булды һәм,+
2өенә кайтып, әти-әнисенә:

– Тимнада мин бер Пелешет кызына юлыктым, аны миңа хатынлыкка алып бирегез, – диде+.

3– Үз кавемең, үз халкың арасында сиңа кызлар беткәнме?! Ни өчен син, хатын эзләп, шул сөннәтсез пелештиләр янына барасың? – диде аңа ата-анасы.

Әмма атасына Шимшон:

– Шул кызны алып бир! Ошады ул миңа! – диде+.

4Әлеге эш Раббы ихтыяры белән эшләнде, әмма Шимшонның ата-анасына бу мәгълүм түгел иде. Ул заманнарда Исраил өстеннән хакимлек иткән пелештиләрдән үч алу өчен, Раббының сәбәп эзләве иде бу. 5Шуннан Шимшон үзенең ата-анасы белән Тимнага юнәлде. Тимнадагы йөзем бакчалары янына килеп җитәрәк, Шимшонның каршына, ырылдап, яшь арыслан килеп чыкты. 6Шимшон, Раббы Рухы белән кодрәтләнеп, арысланны яланкул белән кәҗә бәтиен ботарлагандай ботарлап ташлады, әмма бу хакта әтисенә дә, әнисенә дә бер сүз катмады+. 7Тимнага килгәч, Шимшон теге кыз белән күрешеп сөйләште, һәм ул аңа бик ошады.

8Берничә көн үтеп, әлеге кызны үзенә хатынлыкка алырга кабат шунда барган чакта, Шимшон, теге арысланны карап китмәкче булып, юлдан читкә борылып керде һәм арыслан мәетенә сарган бер күч умарта кортлары белән бал күрде. 9Шимшон, учына бал алып, юлын дәвам итте. Балны ул үзе дә ашады, әтисе белән әнисенә дә авыз иттерде, ләкин балны арыслан мәетеннән алуы турында әйтмәде.

10Әтисе теге кыз өенә килгәч, Шимшон, гадәт кушканча, сый мәҗлесе уздырды. 11Шимшон килүгә, хуҗалар аның янына утыз кияү егете чакырдылар.

12– Бер табышмак әйтим әле мин сезгә! – диде шунда Шимшон кунак егетләргә. – Мәҗлес дәвам иткән җиде көн эчендә табышмакның дөрес җавабын әйтә алсагыз, мин сезгә юка тукымадан тегелгән утыз ирләр күлмәге белән утыз пар өс киеме бүләк итәм+. 13Әгәр инде табышмакның җавабын әйтә алмасагыз, юка тукымадан тегелгән утыз ирләр күлмәге белән утыз пар өс киемен миңа сез бирәсез.

– Ярар, әйт табышмагыңны, тыңлап карыйк! – диде егетләр.

14– Башкаларны ашаучы – ризыкка, көчле татлыга әйләнде, – диде Шимшон.

Пелештиләр өч көн буе уйласалар да, табышмакны чишә алмадылар. 15Мәҗлеснең җиденче көнендә алар Шимшон хатынына:

– Табышмакның җавабын иреңнән сорашып белешмәсәң, үзеңне дә, бөтен туган-тумачаңны да утка салабыз! Нәрсә, безне бирегә талар өчен чакырып китердегезмени?! – диделәр+.

16Шуннан соң хатын, күз яшьләрен агызып, Шимшонга:

– Син мине күрәлмыйсың, яратмыйсың син мине! Минем кавемдәшләремә син табышмак әйттең, миңа исә җавабын белдерергә теләмисең! – диде.

– Җавабын ата-анама да әйтмәгәнне, сиңа әйтәмме инде! – диде аңа Шимшон+.

17Мәҗлес барган җиде көн дәвамында хатын шулай ире алдында күз яшьләре койды, һәм җиденче көнне, ниһаять, хатынының ялынып сорауларына түзә алмыйча, аңа җавапны чиште. Хатын исә җавапны кавемдәшләренә җиткерде. 18Шулай итеп, җиденче көнне кояш баешында шәһәр халкы җавап итеп Шимшонга:

– Балдан нәрсә татлырак? Арысланнан кем көчлерәк? – дип әйтте.

– Әгәр танамны эшкә җикмәсәгез, табышмакның җавабын таба алмас идегез! – диде аларга Шимшон.

19Шуннан Шимшон, Раббы Рухы белән кодрәтләнеп, Ашкылун тарафына юл алды һәм, утыз кешенең җанын кыеп, өс киемнәрен салдырып алды да табышмак чишкән кешеләргә илтеп бирде. Аннары ярсуыннан кайнаган хәлдә атасының йортына кайтты+. 20Шимшонның хатынын исә аның белән бергә мәҗлестә сыйланган кияү егетләренең берсе үзенә алды.

15

Шимшонның пелештиләрдән үч алуы

15^1Күпмедер вакытлар үткәннән соң, бодай урагына төшкән көннәрнең берсендә, Шимшон бер кәҗә бәтие алды да хатынын күрергә дип килде. Әмма ул, хатыным бүлмәсенә керәм, дигәч, 2кызның атасы аңа:

– Хатыныңны ташлагансыңдыр дип уйладым мин, шуңа күрә аны дусларыңның берсенә кияүгә бирдем. Әнә, аның сеңлесе күпкә матуррак, аның урынына сеңлесен ал үзеңә! – диде.

3Әмма Шимшон:

– Хәзер инде пелештиләр үзләренә үпкәләсен! Акылга утыртам мин аларны! – дип 4китеп барды һәм, өч йөз төлке тотып алып, аларны икешәрләп койрыгын койрыкка бәйләде дә койрыкларына чыраг беркетте. 5Аннары, шул чырагларга ут төртеп, төлкеләрне пелештиләрнең басуларына җибәрде – печән кибәннәрен дә, урылмаган игенне дә, йөзем бакчаларын да, зәйтүн агачларын да яндырып бетерде.

6– Кем эшләде моны? – дип сорады пелештиләр.

Аларга:

– Шимшон, Тимнада яшәүче бер адәмнең кияве. Әлеге адәм Шимшонның хатынын икенче берәүгә, аның дустына кияүгә биргән! – дип җавап кайтардылар.

Шуннан пелештиләр бардылар да әлеге хатынны һәм аның атасын утка салдылар.

7– Болайга киткәч, сездән үч алмый торып тынычланасым юк минем! – дип, 8Шимшон аларга ташланды һәм әлеге бәрелештә бик күпләрнең җанын кыйды. Аннары, биредән китеп, Этам кыясындагы мәгарәдә яшеренде.

9Шушы хәлләрдән соң күпмедер вакытлар үткәч, Яһүдә җиренә пелештиләр килеп, Лехигә һөҗүм иттеләр.

10– Ни сәбәпле сез безгә каршы яуга күтәрелдегез? – дип сорады алардан Яһүдә халкы.

– Шимшонны бәйләп, аңардан үч алу өчен килдек без! – дип җавап бирде тегеләр.

11Шуннан соң Яһүдәдән өч мең кеше, Этам кыясындагы мәгарә янына килеп, Шимшонга:

– Пелештиләр хакимлеге астында көн итүебез сиңа мәгълүм бит! Нишләтәсең син безне?! – диделәр.

– Алар миңа нәрсә эшләсә, мин дә аларга шуны эшләдем, – дип җавап кайтарды Шимшон.

12– Без сине, бәйләп, пелештиләр кулына тапшырыр өчен килдек, – диде аңа яһүдиләр.

– «Үтермибез!» – дип ант итегез миңа, – диде Шимшон аларга.

13– Юк, үтермибез без сине! – диде алар. – Без сине, бәйләп, пелештиләр кулына тапшырабыз гына.

Алар аны ике яңа бау белән бәйләделәр дә мәгарәдән алып чыктылар. 14Лехи шәһәренә килеп җитүгә, пелештиләр, сөрәнләп, Шимшонга таба омтылдылар, ләкин шулвакыт Шимшон Раббы Рухы белән кодрәтләнеп, аның кулын бәйләгән баулар ялкын үрләгән җитен сыман булды – төеннәре чишелеп китте+. 15Шимшон, күзенә чалынган ишәк казналыгын үрелеп алып, әлеге сөяк белән мең пелештинең башына җитте+.

16«Ишәк казналыгы белән бихисап күп дошманны,
ишәк казналыгы белән меңне юк иттем!» –

17диде Шимшон, кулындагы сөяген читкә атып бәреп. Шуннан әлеге урынга Рамат-Лехи[*] дигән исем берегеп калды.

18Шимшонның бик нык эчәсе килде, һәм ул ялынып-ялварып Раббыга өн салды:

– Син миңа, Үзеңнең колыңа, шушы бөек җиңүне бүләк иткәч кенә, мин, үлеп китеп, шул сөннәтсезләр кулына эләгермен микәнни?

19Шулчак Раббы Лехи шәһәре янындагы бер урында җирне ишеп, шуннан су ага башлады. Шимшон сусыны канганчы су эчте – һәм аңа кабат хәл керде. Лехи тирәсендәге әлеге чишмә бүгенге көндә дә Эн-ха-Коре[*] дип атала.

20Пелештиләр хакимлек иткән заманда Шимшон Исраил белән егерме ел буена идарә итте.

16

Шимшонның Газадагы шәһәр капкасын күтәреп алып китүе

16^1Бервакыт Шимшон Газа шәһәренә килде һәм анда бер фахишә хатынны күреп, аның янына керде+. 2Газада яшәүчеләр, шәһәргә Шимшон килгәнне белеп, шул урынны камап алдылар һәм, аны көтеп, төнозын шәһәр капкасы янында сакта тордылар, «Таң атуга үтерәбез аны!» – дип, баскан урыннарыннан төн буена кузгалмадылар. 3Шимшон исә төн уртасына кадәр генә йоклады; ярты төн авышкач, урыныннан торып шәһәр капкасы янына килде дә, аны баганалары-биге белән бергә җирдән суырып чыгарып, җилкәсенә салды һәм Хебрун юлындагы тау башына менгереп куйды.

Шимшон һәм Далила

4Күпмедер вакытлар үткәч, Шимшонның Сорек үзәнендә яшәүче Далила исемле хатынга гыйшкы төште. 5Пелешет түрәләре, әлеге Далила янына килеп:

– Сорашып бел әле: ничек итеп бу Шимшон шулай көчле икән? Сәбәбе нидә икән? Ни рәвешле аны җиңәргә – аяк-кулына бау салырга һәм буйсынырга мәҗбүр итәргә икән? Моның өчен без сиңа һәркайсыбыз бер мең дә берәр йөз шәкыл көмеш бирер идек, – диделәр+.

6Шулай беркөнне Далила Шимшоннан:

– Әйт әле миңа: синең шулай көчле булуыңның сәбәбе нидә? Буйсындырыр өчен, нәрсә белән бәйләргә сине? – дип сорады.

7– Әгәр мине җиде данә чи җәя кереше белән бәйләсәләр, мин, көчемне җуеп, гади кеше сыман булачакмын, – дип җавап бирде аңа Шимшон.

8Пелешет түрәләре Далилага әле кибеп җитмәгән җиде данә чи җәя кереше китерделәр, һәм Шимшонны ул бәйләп куйды. 9(Аның бүлмәсенә пелештиләр кереп яшеренгән иде.) Далила:

– Шимшон, сине алып китәргә дип, пелештиләр килде! – дип әйтүгә, Шимшон, сүс җепне ялкын теле өзгән кебек, җәя керешен өзеп ташлады – аның сере ачылмый калды.

10– Ялганладың син мине! Дөресен әйтмәдең! – диде аңа Далила. – Әйт инде: нәрсә белән бәйләргә сине?

11– Әгәр мине бер дә тотылмаган яңа бау белән бәйләсәләр, мин, көчемне җуеп, гади кеше сыман булачакмын, – дип җавап бирде аңа Шимшон+.

12Далила, бер дә тотылмаган бау алып, Шимшонны бәйләп куйды һәм:

– Шимшон, сине алып китәргә дип, пелештиләр килде! – диде. (Далиланың бүлмәсенә пелештиләр кереп яшеренгән иде.)

Шимшон исә кулындагы бауларны җеп өзгәндәй өзеп ташлады.

13– Һаман ялганлыйсың син мине! Дөресен әйтмисең! – диде аңа Далила. – Әйт инде: нәрсә белән бәйләргә сине?

Шимшон, аңа җавап итеп:

– Әгәр син, җиде тотам чәчемне кушып, тукыма тукысаң һәм аны туку станына кадак белән беркетеп куйсаң, мин, көчемне җуеп, гади кеше сыман булачакмын, – диде.

14Шимшон йокыга китүгә, Далила, аның җиде тотам чәчен кушып, тукыма тукыды һәм аны кадак белән туку станына беркетеп:

– Шимшон, сине алып китәргә дип, пелештиләр килде! – диде.

Ул йокысыннан уянды һәм тукыма белән бергә туку станын да урыныннан йолкып чыгарды.

15– Үзең мине яратам дисең, ә үзең сереңне ачмыйсың! – диде Далила. – Өч мәртәбә ялганладың инде! Ә көчеңнең сере нәрсәдә икәнен әйтмәдең+.

16Далила аны, шушы үтенече белән көн дә бимазалап, тәмам интектереп бетерде, һәм көннәрдән беркөнне Шимшон түзмәде, 17серен ачты:

– Туганнан бирле чәчемә пәке тигәне юк, чөнки мин, ана карыныннан тууга, Аллаһы нәзире буларак тәгаенләнгәнмен, – диде Шимшон. – Әгәр чәчемне кырсаң, мин, көчемне җуеп, гади кеше сыман булып калачакмын+.

18Далила, аның чын дөреслекне сөйләп бирүен күреп, Пелешет түрәләрен чакыртып китерде. «Килегез! – дип хәбәр итте ул аларга. – Шимшон миңа серен чиште». Пелешет түрәләре, көмешләрен алып, аның өенә килделәр. 19Далила, тезләренә яткырып, Шимшонны йоклатты да бер кешене дәште, һәм ул Шимшонның җиде тотам чәчен кисеп алды. Шимшон, хәлсезләнә башлап, тәмам көчен җуйды.

20– Шимшон, сине алып китәргә дип, пелештиләр килде! – диде Далила, һәм Шимшон уянды. «Бу юлы да котылырмын!» – дип уйлады ул, ләкин Раббының аны ташлавын белмәде. 21Пелештиләр Шимшонны тотып алдылар да күзен чокып чыгардылар. Аннары, Газа шәһәренә алып кайтып, бакыр богау салдылар һәм зинданда ашлык тартырга мәҗбүр иттеләр. 22Ябылуда ятканда, аның киселгән чәче кабат үсә башлады.

Шимшонның соңгы батырлыгы

23Бервакыт Пелешет түрәләре үзләренең илаһы Дагон хөрмәтенә зур корбан китерергә һәм күңел ачарга җыендылар.

– Дошманыбыз Шимшонны илаһыбыз безнең кулга тапшырды! – диде алар+.

24Шимшонны күрүгә, халык та үзенең илаһына мактау яудырырга тотынды:

«Җиребезне вәйран[*] калдыручы,
халкыбызны харап итүче дошманны
илаһыбыз безнең кулга тапшырды!»

25Кәефләнеп алган пелештиләр берзаман:

– Шимшонны алып килегез әле, бераз күңелебезне күтәрсен, – диделәр. Шимшонны зинданнан алып чыгып, аңа халыкның күңелен ачарга боердылар.

Шимшонны ике багана арасына бастырып куйдылар, 26һәм ул үзен җитәкләп йөртүче малайга:

– Өйне тотып торучы терәк баганалар янына алып бар мине, шуларга терәлеп торыйм әле, – диде.

27Ул йортка бик күп ир-ат вә хатын-кыз җыелган булып, анда барча Пелешет түрәләре килгән иде. Алардан тыш та әле Шимшон күрсәтәсе тамашаны түбә өстендә өч меңләп кеше көтә иде. 28Шулчак Шимшон ялынып-ялварып Раббыга дәште:

– И-и Хуҗа-Раббы! Мине хәтереңә төшереп, тагын бер генә мәртәбә көч-куәт бирче! И-и Аллам, пелештиләрдән ике күзем өчен дә берьюлы үч алыр идем! – диде ул 29-30һәм йортны тотып торган баганаларның берсен – уң, икенчесен сул кулы белән бөтен көченә этеп җибәрде дә:

– Пелештиләр белән бергә үзем дә үлим! – дип кычкырды да, шундагы түрәләр һәм бар халык өстенә йорт тоташтан җимерелеп төште. Үлгәндә Шимшон үзе белән бергә әллә күпме кешене алып китте. Хәтта исән чакта да аның шулхәтле дошманны үтергәне булмады.

31Шимшонның ир туганнары вә атасының бөтен нәселе, җыелып килеп, аның җәсәден[*] алып киттеләр һәм Сорга белән Эштаол арасында, атасы Маноах каберлегендә гүр куенына тапшырдылар. Шимшон егерме ел дәвамында Исраил хөкемчесе булып торды.

17

Михәнең сын койдырып алуы

17^1Эфраим таулыгында гомер итүче Михә исемле бер адәм 2үзенең әнисенә:

– Бер мең дә бер йөз шәкыл көмешең югалгач, синең ләгънәт укыганыңны мин ишетеп тордым. Ул көмеш миндә, мин алдым аны! – диде.

– Раббы минем углымны мөбарәк кылсын! – диде әнисе,+
3һәм углы аңа бер мең дә бер йөз шәкыл көмешне кайтарып бирде.

– Әлеге көмешне мин углым хакына Раббыга багышлыйм! Әлеге көмештән бер сын коеп бирсеннәр. Көмеш шулай углыма кайтсын, – диде+.

4Углы көмешне кабат әнкәсенә биргәннән соң, әнкәсе, ике йөз шәкыл көмешне алып, көмешчегә илтте дә сын койдырып алды. Шул вакыттан башлап, әлеге сын Михә йортында булды+. 5Михә исемле бу адәмнең гыйбадәтханәсе булып, ул үзенә эфод белән йорт илаһларының сыннарын юнәтеп алды да угылларының берсен руханилыкка багышлады+. 6Ул заманнарда әле Исраил җирендә патшалар булмыйча, һәркем ничек кирәк тапса, шулай эшли иде+.

7-8Яһүдиләр арасында яшәгән бер егет (ул Леви ыругыннан иде), Яһүдә Бәйт-Лехемендәге йортын калдырып, башка урында җирләшергә ният корып йөргән чагында, Михәнең Эфраим таулыгындагы өе янына килеп чыга+.

9– Кай тарафлардан килеп барышың? – дип сорый аңардан Михә.

– Леви нәселеннән мин, Яһүдә Бәйт-Лехеменнән киләм. Кая барып төпләним икән дип, ил гизеп йөрүем, – дип җавап кайтара егет.

10– Минем йортымда кал, – ди аңа Михә, – рухани, атам урынына киңәшче булырсың. Мин сиңа бер елга ун шәкыл көмеш түләрмен, аңардан тыш, өс-башыңны һәм тамагыңны кайгыртырмын.

11Егет аның янында яшәп калырга ризалык бирә, һәм Михә аны углы кебек күрә. 12Михә аны руханилыкка багышлый, һәм ул егет аның йортында яшәп кала.

13– Хәзер инде Раббы миңа якты чыраен күрсәтер, чөнки минем рухани – Леви нәселеннән! – ди Михә.

18

Дан ыругының яңа җирләр эзләве

18^1Ул заманнарда Исраил илендә әле патшалар юк иде. Исраилнең башка ыруглары арасында биләмә җирсез калган Дан ыругының шул вакытларда барып төпләнер урын эзләп йөргән көннәре иде+. 2Дан ыругы кешеләре, үзләре арасыннан Соргада һәм Эштаолда яшәүче биш гаярь ир-егетне сайлап алып, илне карап-күзәтеп кайтырга җибәрделәр. Әлеге күзәтчеләр Эфраим таулыгына, Михә йортына килеп чыгып, шунда куна калдылар+. 3Михәнең өе янында басып торганда, алар, леви егетнең тавышын танып, аның янына керделәр һәм:

– Бу якларга кем алып килде сине? Нәрсә эшлисең монда һәм ни өчен биредә син? – дип сораштылар.

4Аның өчен Михә ни-нәрсәләр эшләгәнне ул һәммәсен сөйләп бирде:

– Ул миңа эш бирде, мин аның рухание, – диде ул.

5Шуннан тегеләр аңардан:

– Аллаһыдан сорашып белче: хәерле сәфәргә чыкканбызмы без? – дип сорадылар+.

6– Юлыгыз имин булсын, – диде аларга рухани, – сәфәрегездә Раббы сезне күз уңында тотар.

7Ир-егетләр юлга кузгалдылар. Лаишка килеп җиткәннән соң, биредә яшәүче халыкның, сидунлылар кебек үк, ваемсыз гына, тыныч һәм һичнәрсәдән курыкмыйча гомер итүләрен күрделәр. Бу якларда әлеге халыкны кысрыклаучы, җирләшкән урыннарыннан куучы, алар өстеннән хакимлек итәргә омтылучы юк иде – сидунлылардан алар ерак, ә күршеләре белән аралашмый иделәр+.

8Әлеге биш ир-егет Соргага һәм Эштаолга әйләнеп кайткач, аларның кардәшләре:

– Йә, ничек? – дип кызыксындылар.

9– Һөҗүм итик без аларга, – диде сәфәрчеләр. – Андагы җирләрнең яхшылыгы хәйран калырлык. Ә сез һаман икеләнеп торасыз. Озакка сузмыйча яуга кузгалыйк һәм ул җирләрне үзебезгә алыйк. 10Без һөҗүм итәсе кешеләр ваемсыз гына яшәп яталар. Аллаһы сезнең кулга шундый киң-иркен илне – һичнәрсәгә кытлык булмаган җирләрне тапшыра!

11Шулай итеп, Дан ыругыннан алты йөз гаскәри, билләренә сугыш кораллары асып, Сорга һәм Эштаолдан сугыш сәфәренә кузгалдылар. 12Яһүдә җирендәге Кыръят-Ягаримгә җиткәч, алар чатырларын кордылар. (Кыръят-Ягаримнән көнбатыштарак урнашкан әлеге җирләр бүгенге көндә дә Дан угыллары станы дип атала.)+
13Биредән алар Эфраим таулыгына таба юл алдылар. Михә яшәгән йортка якынлашкач, 14теге вакытны Лаишка күзәтче булып килгән биш ир-егет үзләренең кардәшләренә:

– Беләсезме, әлеге йортларның берсендә эфод, йорт илаһларының сыннары, пот һәм коеп эшләнгән санәм бар. Уйлагыз әйдә: алар белән нәрсә эшлибез? – диде.

15Алар леви егет яшәгән, ягъни Михә йортына таба борылдылар һәм, өйгә узып, егеткә сәламнәрен күндерделәр. 16Билләренә сугыш коралы аскан алты йөз Дан углы капка төбендә басып калды, 17күзәтче булып килгән биш ир-егет исә өй эченә керделәр дә пот вә эфодны, йорт илаһларының сыннарын вә коеп эшләнгән санәмне алдылар. Бу вакытны рухани егет капка төбендә, кораллы сугышчылар янында басып тора иде. 18Теге биш ир-егет, Михә өенә кереп, пот вә эфодны, йорт илаһларының сыннарын вә коеп эшләнгән санәмне алгач, рухани аларга:

– Нәрсә эшлисез сез? – диде.

19– Дәшмә, бер сүз дә әйтмә, – диде тегеләр аңа. – Безнең белән бар әйдә, безнең рухани, атабыз урынына киңәшче булырсың. Ниндидер бер кешенең өендә рухани булып торганчы, бер кавемдә яисә Исраил ыругларының берсендә рухани булуың яхшырак түгелме сиңа?!

20Рухани егет эфодны, йорт илаһларының сыннарын һәм потны алды да сөенә-сөенә алар белән китеп барды. 21Сугышчылар шулай юлларын дәвам иттеләр. Балаларын, мал-туарларын, тормыш кирәк-яракларын үзләреннән алда җибәрделәр. 22Дан угыллары Михә йортыннан шактый ерагайгач, Михә үзе һәм күршеләре, җыелышып, алар артыннан куа чыктылар; 23һәм сугышчыларның эзенә басып кычкыра-кычкыра барган чакта, Дан угыллары борылдылар да Михәгә:

– Нәрсә кирәк сиңа? Нәрсә дип шулай кычкырасың? – диделәр.

24– Сез минем үзем ясаган илаһларны һәм минем руханины алып киттегез! Бернәрсәмне калдырмадыгыз! Җитмәсә, «Нәрсә кирәк сиңа?» – дип торасыз! – диде аларга Михә+.

25– Дәшмә, тавышыңны чыгарасы булма! Сугышчылар болай да ачулы, югыйсә ташланырлар, һәм үзеңне дә, гаиләңне дә харап итәрсең! – дип, 26Дан угыллары юлларын дәвам итте. Михә, аларның күпкә көчлерәк булуын күреп, кире борылды һәм өенә кайтып китте. 27Дан угыллары исә, Михә ясаган әйберләрне, аңарда рухани булып торган егетне алып, ваемсыз-тыныч кына яшәп яткан халыкларга таба, Лаиш тарафына юнәлделәр һәм, килеп җитеп, халыкны кылычтан уздырдылар, ә шәһәргә ут салдылар+. 28Лаиш халкына ярдәм кулы сузучы табылмады: сидунлылардан алар ерак, ә күршеләре белән аралашмый иделәр. Лаиш шәһәре Бәйт-Рәхуб үзәнендә урнашкан булып, Дан ыругы кешеләре аны өр-яңадан төзеделәр дә шунда яши башладылар+. 29Исраил угылларының берсе – үзләренең ерак бабалары булган Дан хөрмәтенә әлеге шәһәргә Дан дип исем куштылар. Ә аның әүвәлге исеме Лаиш иде. 30Шунда Дан угыллары үзләренә сын куйдылар; Менашшедан туган Гершомның углы Йонатан үзе һәм аның угыллары Дан ыругының руханилары булдылар, һәм Дан угыллары әлеге җирләрдән сөрелгәнче, бу шулай дәвам итте+. 31Аллаһы йорты Шилоһта булган заманда Михә ясаган әлеге сынны Дан угыллары үзләрендә саклады+.

19

Леви нәселеннән берәү һәм аның кәнизәге

19^1Исраил илендә әле патшалар булмаган заманда, таулы Эфраим төбәгендә яшәүче леви бер адәм Яһүдә Бәйт-Лехеменнән үзенә кәнизәк ала+. 2Әлеге кәнизәк аның белән ачуланыша да атасы йортына, Яһүдә Бәйт-Лехеменә кайтып китеп, дүрт ай шунда яши.

3Көннәрдән беркөнне леви ир үзе белән хезмәтчесен һәм пар ишәген алды да, кәнизәген өйгә кайтырга күндермәкче булып, аның янына китте. Кәнизәге аны атасының йортына алып керде; 4әти кеше кияүне шатланып каршы алды һәм калырга кыстый башлады. Кияү анда өч төн кунды, кунак булып ашады һәм эчте. 5Дүртенче көнне исә леви адәм иртә таңнан юлга җыена башлады.

– Юлга чыкканчы, тамагыңны туйдыр, аннары китәрсез, – диде аңа яшь ханымның атасы. 6Ирләр бергә утырып ашадылар, эчтеләр, һәм яшь ханымның атасы:

– Тагын бер төнгә кал, күңелең булганчы ял ит, – дип, аны кыстарга тотынды. 7Теге инде китәргә дип кузгалган иде, ләкин кызның атасы бик кыстагач, тагын бер төн куна калды. 8Бишенче көнне ул, китәргә дип, иртә таңнан кузгалды, ләкин кызның атасы тагын:

– Юлга чыкканчы, тамагыңны туйдыр! Көн үзәге җиткәнче, бераз сабыр итегез! – диде. Шуннан ирләр икесе бергә утырып ашадылар. 9Аннары леви адәм урыныннан торды да кәнизәге һәм хезмәтчесе белән юлга чыгарга җыена башлады. Яшь ханымның атасы тагын:

– Көн кичкә авышып бара инде, куна калыгыз. Озакламый караңгылана башлар, төнне биредә уздырып ял итегез дә иртәгә, таңнан торып, кайтыр юлга чыгарсыз, – диде. 10Әмма кияү кеше, тагын бер төнгә калырга риза булмыйча, китеп барды. Шулай итеп, ул Явүс шәһәренә, ягъни Иерусалимгә килеп җитте; йөк төялгән пар ишәге белән кәнизәге дә янында иде+. 11Явүс каласына якынлашканда, көн инде кичкә авышкан булып, хезмәтчесе аңа:

– Бәлки, явүсиләр шәһәрендә тукталып, шунда төн кунарбыз? – диде.

12– Юк, чит кавемнәрнең шәһәренә кермибез, алар исраилиләр түгел. Гибгага барабыз, – диде хуҗасы. 13Аннары: – Гибгага яки Рамаһка барып җитик тә шуларның берсендә төн кунарбыз, – дип өстәде.

14Шуннан алар ары киттеләр; Беньямин җирендәге Гибгага килеп җиткәндә, кояш баеган иде инде. 15Төнне Гибгада уздырмакчы булып, шәһәргә таба борылдылар да шәһәр мәйданында тукталдылар. Әмма аларны төн кунарга чакыручы булмады. 16Шулчакны соңгарып кына басу эшеннән кайтып килүче бер карт күренде; тумышы белән таулы Эфраим якларыннан булган әлеге карт шушында – Гибгада, беньяминнәр арасында гомер сөрә иде. 17Шәһәр мәйданында утырган мосафирны күреп, ул:

– Кай тарафка юл тотасың һәм кайдан килеп барышың? – дип сорады.

18– Яһүдә Бәйт-Лехеменнән Эфраим таулыгының теге ягына барышыбыз – мин шул яклардан, – диде леви адәм. – Яһүдә Бәйт-Лехеменә барган идем, хәзер өйгә кайтып килешем; беркем дә төн кунарга чакырмый менә! 19Саламыбыз да, ишәкләргә азыгыбыз да бар. Безнең, синең колларыңның, ашар ризыгы да, эчәр шәрабы да бар – миңа да, менә бу хатынга да, хезмәтчемә дә җитәрлек. Безгә берни кирәкми!

20– Өемә рәхим итегез, – диде аңа карт. – Кирәк булган бар нәрсә табылыр миндә; тик урамда гына йокламагыз+.

21Карт, аларны өенә ияртеп кайтып, ишәкләренә азык бирде, мосафирлар исә, аякларын юып, ашарга утырды. 22Алар шулай кәефләнеп өстәл янында утырганда, шәһәрнең бозык затлары өйне әйләндереп алдылар да, ишекне төеп:

– Сиңа килгән теге кешене бире чыгар, нинди икәнен татып белик аның! – дип, хуҗа картка кычкырырга тотындылар+.

23Хуҗа кеше, алар янына чыгып:

– Туганнар, кирәкми, җинаять эш кылмагыз! Минем кунагым ул, андый акылсызлык эшләмәгез! – дип, аларны җайларга тырышты. 24– Әнә, гыйффәтен җуймаган кызымны, мосафир адәмнең кәнизәген алыгыз; көчләгез аларны, ни теләсәгез, шуны эшләгез, тик кунагымның үзенә генә кул озайтмагыз!

25Әмма тегеләр тыңларга да теләмәде. Шуннан леви адәм алар янына үзенең кәнизәген чыгарып җибәрде, һәм тегеләр, хатынның намусын таптап, төнозын аны мәсхәрәләделәр, таң алдыннан гына кайтарып җибәрделәр. 26Хатын, таң атып килгәндә, әфәндесе тукталган өйнең ишек катына килеп егылды һәм яктырганчы шунда ятты. 27Иртән әфәндесе, юлын дәвам итәргә ниятләп, торып чыкса, ишек төбендә бусагага тотынып яткан кәнизәген күрде.

28– Тор әйдә, киттек! – диде ул аңа.

Әмма хатын җавап бирмәде. Шуннан леви адәм аның гәүдәсен ишәккә күтәреп салды да өенә таба юл алды. 29Кайтып җитүгә ул, пычак алып, хатынның үле гәүдәсен уникегә кискәләде дә Исраилнең бөтен төбәкләренә таратып чыкты+. 30Шушы хәлгә шаһит булган һәр кеше:

– Исраил угыллары Мисырдан чыкканнан алып бүгенге көнгә кадәр мондый хәлнең булганы да, күрелгәне дә юк иде. Әйдәгез уйлыйк, нинди дә булса фикергә килик! – диде.

20

Исраилнең беньяминнәргә каршы сугыш башлавы

20^1Даннан алып Беер-Шебага кадәр җәелгән җирләрдә һәм Гилыгадта яшәүче барча исраилиләр, бөтен Исраил халкы, һәммәсе бер булып, Раббы каршына Миспага килеп басты+. 2Халыкның барлык идарәчеләре, Исраил ыругларының бөтен башлыклары да анда иде. Бирегә Аллаһы халкы – кылычлар белән коралланган дүрт йөз мең җәяүле гаскәри җыенып килгән иде. 3Беньямин ыругы исраилиләрнең Миспага җыелганын белде.

Исраилиләр:

– Бу явызлык ничек кылынды? – дип сорады.

4Шуннан теге леви адәм, вафат булган хатынның ире, җавап биреп:

– Мин үземнең кәнизәгем белән Беньямин Гибгасында төн кунарга тукталган идем. 5Төнлә Гибга халкы килде дә, мин тукталган өйне камап алып, мине үтерергә теләде. Кәнизәгемне алар мәсхәрә кылдылар, һәм ул җан бирде. 6Шуннан мин кәнизәгемне кискәләдем дә Исраилнең бөтен төбәкләренә таратып чыктым. Чөнки Исраил җирендә оят, кабахәт эш кылынды+. 7Әйдәгез, исраилиләр, уйлагыз, берәр киңәш бирегез! – диде.

8Шунда бар халык, бөтенесе бер булып, болай дип хәл кылды:

– Беребез дә чатырына таралмый, өенә дә кайтмый. 9Гибга белән без менә нәрсә эшләрбез: 10жирәбә салып, барча Исраил ыругларыннан йөз кешедән – ун кеше, мең кешедән – йөз кеше, ун мең кешедән – мең кеше сайлап алырбыз, алар бөтен гаскәребезне азык-төлек белән тәэмин итәрләр. Гаскәр исә, Исраил исеменә тап төшергән Беньямин Гибгасына каршы күтәрелеп, кылган кабахәтлеге өчен аның халкыннан үч алыр!

11Шулай итеп, исраилиләр Гибгага каршы сугышыр өчен бөтенесе бер булып тупландылар.

12Исраил ыруглары: «Ничек шундый кабахәтлек кыла алдыгыз сез? 13Гибганың ул бозык бәндәләрен безнең кулга тапшырыгыз! Аларны үтереп, без Исраилне шакшыдан арындырабыз!» – дип әйтергә бөтен Беньямин ыругына үзләренең илчеләрен юлладылар. Әмма Беньямин угыллары үзләренең кардәшләре булган исраилиләр сүзен игътибарга алмады –+
14исраилиләр белән сугышыр өчен алар бөтен төбәкләрдән Гибгага җыелдылар. 15Гибга шәһәренең җиде йөз иң оста сугышчысыннан тыш, беньяминнәрнең шәһәр-авылларыннан кылыч белән коралланган егерме алты мең гаскәри җыенып килде+. 16Шушы гаскәр сафларында, ташаткычтан атып, чәч бөртегенә тидерә ала торган маһир сулагай мәргәннәр бар иде+. 17Беньямин ыругын санамаганда, кылыч белән коралланган исраилиләрнең саны дүрт йөз меңгә җитте; алар һәммәсе тәҗрибәле сугышчылар иде+.

18Исраил угыллары, Бәйт-Элгә килеп, Аллаһыдан:

– Беньяминнәргә каршы сугышка безне кем әйдәп алып барыр? – дип сорадылар.

– Сезне Яһүдә алып барыр, – дип җавап бирде Раббы+.

19Иртәгесен исраилиләр Гибга янына килеп тупландылар 20һәм, бәрелешкә әзерләнеп, Гибга каршында саф-саф булып тезелеп бастылар. 21Шуннан соң Гибгадан Беньямин гаскәрләре килеп чыгып, исраилиләргә һөҗүм иттеләр һәм шул көнне аларның егерме ике мең сугышчысын үтерделәр+.

22Икенче көнне исраилиләр, гайрәтләнеп, кичәге урыннарына кабат тезелешеп бастылар. 23(Раббы каршына килеп, алар кич җиткәнче күз яшьләре түккәннәр һәм Аңардан: «Кардәшебез Беньямин ыругына каршы сугышны дәвам итәргәме безгә?» – дип сораганнар иде. «Дәвам итегез!» – дигән иде аларга Раббы.) 24Шулай итеп, исраилиләр икенче көнне кабат Беньямин угыллары белән алышырга әзерләнде. 25Тегеләр исә Гибгадан чыктылар да исраилиләргә һөҗүм иттеләр һәм аларның унсигез мең сугышчысын кырып салдылар.

26Шуннан барча исраилиләр, аларның барлык гаскәрләре, Бәйт-Элгә килеп, кичкә кадәр авызларына ризык капмыйча Раббы алдында күз яшьләре түктеләр, Раббыга багышлап, тулаем яндыру һәм татулык корбаннары китерделәр. 27Аннары алар Раббыдан (ул вакытларда Аллаһының Килешү сандыгы шунда булып,+
28Һарун углы Элгазардан туган Пинхәс шул сандык янында хезмәт күрсәтә иде):

– Кардәшебез Беньямин ыругына каршы сугышны дәвам итәргәме безгә? – дип сорадылар.

– Дәвам итегез, – диде Раббы, – иртәгә Мин аларны сезнең кулга тапшырам!

29Шуннан Исраил сугышчыларының бер өлеше Гибга тирәли аулак урыннарда яшеренде+. 30Өченче көнне исраилиләр, Беньямин ыругына каршы тагын яуга кузгалып, Гибга янында әүвәлгечә сафларга тезелделәр. 31Беньямин гаскәре исә һөҗүмгә күчте һәм сугыш барышында үзенең шәһәреннән ерагайды. Алар, алдагы көннәрдәге сыман, исраилиләрне кырырга, Бәйт-Эл белән Гибганы тоташтыручы юл буйлап аларны куарга тотындылар; әлеге бәрелештә юл өстендә һәм кырларда утызга якын исраили ятып калды. 32Беньямин сугышчылары: «Без әүвәлгечә аларны кыра бирәбез!» – дип уйлады, Исраил гаскәриләре исә, алардан качкан булып, дошманны шәһәрдән ераккарак алып китәргә ниятләде+.

33Исраилиләрнең төп көчләре Багал-Тамарга таба күчте, Гибганың көнбатышында аулак урында яшеренеп утыручылар исә Гибгага омтылды. 34Бөтен Исраил җиреннән җыелган ун мең иң батыр сугышчы һөҗүмгә ташланып, ике арада аяусыз көрәш башланды. Беньяминнәр җиңелербез дип уйламадылар да, 35әмма Раббы ихтыяры белән алар исраилиләр тарафыннан тар-мар ителде; ул көнне исраилиләр кулыннан беньяминнәрнең егерме биш мең дә бер йөз кораллы сугышчысы һәлак булды. 36Беньяминнәр үзләренең җиңелүен аңлады.

Бу хәл шулай була: Гибга янында яшеренеп торган сугышчыларга ышанган исраилиләр дошман алдында һаман чигенә бирә. 37Яшеренеп утырган сугышчылар, чыгып, Гибгага омтыла һәм, шәһәргә бәреп кереп, андагы халыкны кырып бетерә+. 38-39«Шәһәр өстендә төтен күренүгә, беньяминнәрдән качып баручы исраилиләр кирегә борылыр» дип, поскында[*] калган сугышчылар белән алдан сүз куешылган була. Исраилиләрнең утыз сугышчысын үтергән беньяминнәр: «Беренче яудагы сыман, Исраил гаскәрен тар-мар китердек», – дип уйлап бетерергә дә өлгерми – 40шәһәр өстендә төтен баганасы күренә! Беньямин сугышчылары артларына борылып караса – шәһәрне ялкын чолгап алган, төтене күкләргә ашкан! 41Исраил гаскәре кирегә борылуга, Беньямин сугышчыларын курку биләп ала: димәк, алар тар-мар ителгән! 42Шуннан алар, исраилиләрдән качып, юл буйлап чүлгә таба чабарга тотына, Исраил сугышчылары исә аларны эзәрлекли чыга. Шәһәр ягыннан да исраилиләр килеп җитеп, дошманны кыра башлый. 43Исраилиләр, беньяминнәрне камап алып, Гибганың көнчыгышындагы җирләргә кадәр артларыннан куа бара. 44Беньяминнәрнең унсигез мең сугышчысы яу кырында ятып кала – алар һәммәсе гаярь ир-егетләр була. 45Беньяминнәрнең калганы, борылып, чүлгә – Риммун кыясына таба чаба башлагач, аларның биш меңе юл өстендә ятып кала. Исраилиләр аларны Гидгомга җиткәнче куа бара һәм тагын ике мең Беньямин сугышчысын юк итә+. 46Ул көнне барлыгы егерме биш мең Беньямин сугышчысының гомере киселә – кылыч белән коралланган әлеге гаскәриләрнең һәммәсе гаярь ир-егетләр була. 47Чүлгә, Риммун кыясына таба йөгергән алты йөз сугышчы исә дүрт ай буена шунда, тау-ташлар арасында кала бирә. 48Ә исраилиләр, Беньямин ыругы биләгән җирләргә әйләнеп кайтып, андагы халыкны, мал-туарны һәм юлларында очраган барча җан иясен кылычтан уздыра, авыл-шәһәрләрне исә яндырып бетерә.

21

Исраилнең Беньямин ирләренә хатын табарга булышуы

21^1Миспа шәһәренә җыелгач, исраилиләр үзләренең кызларын Беньямин угылларына кияүгә бирмәскә ант иттеләр+. 2Шуннан соң алар Бәйт-Элгә килделәр һәм, Раббы каршына утырып, кич җиткәнче кычкыра-кычкыра бик нык еладылар.

3– И-и Раббы, Исраил Алласы! – диде алар. – Ни өчен Исраил белән мондый хәл булды соң? Ни өчен Исраил бер ыругка кимрәк бүген?

4Икенче көнне иртән исраилиләр таң белән тордылар да, шунда мәзбәх төзеп, тулаем яндыру һәм татулык корбаны китерделәр.

5(Бер-берсеннән алар:

– Без Раббы каршына җыелган чакта, Исраил ыругларыннан бирегә килми калучылар бармы? – дип сораша иделәр, чөнки алар «Раббы каршына Миспага килми калучыларның җаны кыелырга тиеш!» дип ант иткән булалар.)

6Исраилиләр үзләренең кардәшләрен – Беньямин ыругын кызганып:

– Исраил үзенең бер ыругын югалтты!+
7Без шулай, Раббы белән ант итеп, үзебезнең кызларыбызны аларга кияүгә бирмәскә хәл кылгач, исән калган беньяминнәргә ничек хатын табарга? – диештеләр.

8Шуннан алар бер-берсеннән:

– Исраил ыруглары арасыннан Миспага, Раббы каршына килми калучылар бармы? – дип сорашырга тотындылар, һәм Гилыгад Явешеннән Раббы каршына җыенга берәү дә килмәгән булып чыкты,+
9чөнки халыкны барлаганда Гилыгад Явешеннән килүчеләр күренмәде. 10Шунлыктан Исраил халкы, әлеге шәһәргә унике мең гаскәрине озатып, аларга:

– Гилыгад Явешенә барып, хатын-кызлары һәм бала-чагалары белән бергә бар халкын юк итегез! 11Сезгә боерык шулдыр: ир күргән һәрбер хатын-кызны, шулай ук һәрбер ир затын кырып бетерегез!+

12Гаскәриләр, Гилыгад Явешендә ир-ат татымаган дүрт йөз гыйффәтле кыз табып, аларны Кәнган җирендәге Шилоһка алып килделәр+.

13Аннары Исраил халкы, Риммун кыясында сыеныр урын тапкан Беньямин угылларына иминлек игълан итәр өчен, үзенең илчеләрен юллады+. 14Шуннан, Беньямин сугышчылары өйләренә әйләнеп кайткач, Гилыгад Явеше кызларын аларга хатынлыкка бирделәр. Әмма кызлар барсына да җитмәде.

15Беньямин ыругын халык бик кызганды, чөнки Раббы исраилиләрне бер ыругларыннан мәхрүм иткән иде. 16Исраил халкының өлкәннәре уйга калды:

– Исән калган сугышчыларга кайдан хатын табарга? Беньямин ыругы хатыннары кырылып бетте бит! 17Исраилнең бер ыругы шулай эзсез югалмасын өчен, беньминнәрнең биләмә җирләре исән калган Беньямин угылларына калсын. 18Ләкин без аларга хатынлыкка кызларыбызны бирә алмыйбыз, чөнки Исраил угыллары: «Кызын Беньямин ыругы егетенә кияүгә биргән кешегә каргыш төшсен!» – дип ант иттеләр.

19– Менә, Бәйт-Элдән төньякта, Бәйт-Элдән Шәкемгә бара торган юлдан көнчыгышта һәм Лебонадан көньяктарак урнашкан Шилоһта елның-елында Раббы бәйрәме оештырыла, – диде алар, исләренә төшереп, 20ә Беньямин угылларына әйттеләр: – Шунда барыгыз да йөзем бакчаларында посып торыгыз. 21Кызлар әйлән-бәйлән уйный башлагач, йөгереп чыгыгыз да, һәркайсыгыз үзенә бер кызны эләктереп, Беньямин җиренә алып кайтыгыз+. 22Аталары яки ир туганнары сезгә дәгъва белән килә калса, без аларга: «Зинһар, кызларыгызны калдырырга рөхсәт итегез! Чөнки сугыш кырында егетләрнең һәркайсын хатынлы итә алмадык. Ә инде кызларыгызны сез үз кулларыгыз белән бирмәгәч, бу эштә сезнең гаебегез юк», – дип әйтербез.

23Беньямин угыллары шулай эшләделәр дә: әйлән-бәйлән уйнап йөргән кызлар арасыннан һәркайсы үзенә хатынлыкка берсен алып качты. Аннары алар, биләмә җирләренә әйләнеп кайтып, шәһәр-авылларын яңадан төзеделәр һәм шунда яшәп киттеләр.

24Исраилиләр дә өйләренә таралышты, аларның һәркайсы үз ыругына, үз нәселенә әйләнеп кайтты – барысы да үзләренең биләмә җирләренә таралышты.

25Ул заманнарда Исраил илендә әле патшалар булмыйча, һәркем үзе кирәк тапканча гамәл кыла иде+.

* 1:16 Хөрмәләр шәһәре – ягъни Әрихә шәһәре.

* 1:17 Хорма – яһүд телендә әлеге сүз яңгырашы белән «тар-мар итү» дигән гыйбарәгә охшаш.

* 2:5 Бохим – яһүдчә «күз яше түгелгән урын» мәгънәсендә.

* 2:18 Залим – изүче, җәберләүче, явыз.

* 3:16 Терсәк – 45 см.

* 5:30 Ганимәт – сугышта кулга төшкән байлык; русчасы: трофей.

* 6:19 Эфа – ашлык-ярма, он үлчәү берәмлеге, 22 л.

* 8:26 Шәкыл – 10 гр.

* 8:32 Дәфен кылу – мәет күмү.

* 15:17 Рамат-Лехи – яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: Лехи калкулыклары. Биредә сүз уйнату: «лехи» сүзенең мәгънәсе – «казналык»; «рамат» яңгырашы белән «рама» («ташларга») сүзенә охшаш.

* 15:19 Эн-ха-Коре – яһүдчә «ялваручы чишмәсе» мәгънәсендә.

* 16:24 Вәйран – ватык, җимерек, хәрабә хәленә килгән.

* 16:31 Җәсәд – гәүдә.

* 20:38-39 Поскын – русчасы: засада.

+ 1:1 Ешуа 24:29, Хөкемчеләр 20:18
+ 1:5 I Патшалар 11:8
+ 1:7 Левиләр 24:19
+ 1:8 Ешуа 15:63, II Патшалар 5:6
+ 1:10 Ешуа 14:15, Саннар 13:23, Ешуа 15:14
+ 1:11 Ешуа 10:38, Ешуа 15:15
+ 1:12 Саннар 13:31, Ешуа 15:13-19
+ 1:16 Саннар 24:21, Саннар 10:29-32
+ 1:19 Ешуа 17:16, Ешуа 17:18

+ 1:20 Саннар 14:24, Ешуа 14:13, Хөкемчеләр 1:10, Саннар 13:34, Канун 2:10

+ 1:21 Ешуа 15:63
+ 1:23 Яратылыш 28:19
+ 1:24 Ешуа 2:14
+ 1:27 Ешуа 17:11-13
+ 1:29 Ешуа 16:10, III Патшалар 9:16
+ 1:31 Ешуа 19:24-30
+ 1:33 Ешуа 19:32-39
+ 1:34 Ешуа 19:46
+ 1:36 Саннар 34:4, Ешуа 15:3
+ 2:1 Яратылыш 17:7
+ 2:2 Канун 7:2, Канун 12:3
+ 2:3 Чыгыш 23:33
• 2:6 Ешуа 24:28-31
+ 2:9 Ешуа 19:50

+ 2:10 Әюб 18:21, Иремия 9:3, II Тессалуникәлеләргә хат 1:8

+ 2:11 Хөкемчеләр 3:7, Хөкемчеләр 4:1, Хөкемчеләр 6:1, Хөкемчеләр 10:6, Хөкемчеләр 13:1

+ 2:12 Канун 31:16-17
+ 2:13 I Патшалар 7:4
+ 2:14 Левиләр 26:37, Ешуа 7:12
+ 2:15 Левиләр 26:14-46, Канун 28:15-68
+ 2:17 Чыгыш 34:15, Канун 31:16
+ 2:18 Чыгыш 2:23-25
+ 2:21 Ешуа 23:12-13
+ 3:1 Ешуа 13:2-6
+ 3:6 Чыгыш 34:16
+ 3:7 Хөкемчеләр 2:11
+ 3:9 IV Патшалар 13:5, Хөкемчеләр 1:13

+ 3:10 Саннар 24:2, Хөкемчеләр 6:34, Хөкемчеләр 11:29, Хөкемчеләр 13:25, Хөкемчеләр 14:6, Хөкемчеләр 14:19, Хөкемчеләр 15:14

+ 3:15 Хөкемчеләр 20:16
+ 3:27 Хөкемчеләр 6:34, I Патшалар 13:3
+ 3:28 Ешуа 2:7, Хөкемчеләр 7:24
+ 3:31 Хөкемчеләр 5:6, I Патшалар 13:19
+ 4:1 Хөкемчеләр 2:11
+ 4:2 Ешуа 11:10, I Патшалар 12:9

+ 4:6 Ешуа 19:37, Гыйбриләргә хат 11:32, Иремия 46:18

+ 4:7 III Патшалар 18:40

+ 4:11 Саннар 10:29, Саннар 24:21, Хөкемчеләр 1:16, Ешуа 19:33

+ 4:15 Ешуа 10:10

+ 5:4 Канун 33:2, II Патшалар 22:8, Зәбур 17:8, Зәбур 67:9, Зәбур 76:18, Зәбур 96:4

+ 5:5 Чыгыш 19:18

+ 5:6 Хөкемчеләр 3:31, Хөкемчеләр 4:17

+ 5:8 Канун 32:16, I Патшалар 13:19, I Патшалар 13:22

+ 5:12 Зәбур 56:9
+ 5:14 Саннар 32:39
+ 5:17 Ешуа 13:24-28
+ 5:18 Хөкемчеләр 4:10
+ 5:19 Ешуа 17:11
+ 5:21 Хөкемчеләр 4:7
+ 5:24 Хөкемчеләр 4:17
+ 5:25 Хөкемчеләр 4:19
+ 5:26 Хөкемчеләр 4:21
+ 5:31 Зәбур 36:6

+ 6:1 Хөкемчеләр 2:11, Яратылыш 25:1, Саннар 25:17-18

+ 6:4 Левиләр 26:16, Канун 28:31-33
+ 6:9 I Патшалар 10:18
+ 6:11 Ешуа 17:2
+ 6:13 Канун 31:17
+ 6:15 I Патшалар 9:21, I Патшалар 18:18
+ 6:16 Чыгыш 3:12, Ешуа 1:5
+ 6:17 IV Патшалар 20:8, Зәбур 85:17
+ 6:18 Яратылыш 18:3-8
+ 6:20 Хөкемчеләр 13:19
+ 6:21 Левиләр 9:24, III Патшалар 18:38
+ 6:22 Яратылыш 32:30
+ 6:33 Ешуа 17:16, Һошея 1:5

+ 6:34 Саннар 24:2, Хөкемчеләр 3:10, Хөкемчеләр 3:27, I Патшалар 13:3

+ 7:2 Канун 8:17
+ 7:3 Канун 20:8
+ 7:12 Ешуа 11:4, I Патшалар 13:5
+ 7:16 I Патшалар 11:11, Әюб 1:17
+ 7:18 Ешуа 6:4
+ 7:22 I Патшалар 14:20, II Елъязма 20:22-23
+ 7:24 Ешуа 2:7, Хөкемчеләр 3:28
+ 7:25 Зәбур 82:12
+ 8:1 Хөкемчеләр 12:1
+ 8:3 Гыйбрәтле сүзләр 15:1
+ 8:5 Яратылыш 33:17
+ 8:6 I Патшалар 25:11
+ 8:8 Яратылыш 32:30
+ 8:11 Саннар 32:35, Саннар 32:42
+ 8:17 III Патшалар 12:25
+ 8:21 Зәбур 82:12, Ишагыйя 3:18
+ 8:22 I Патшалар 8:5
+ 8:24 Чыгыш 32:1-4, Яратылыш 25:12-18
+ 8:27 Канун 7:16
+ 8:31 Хөкемчеләр 9:1
+ 9:4 Хөкемчеләр 8:33
+ 9:5 IV Патшалар 11:1

+ 9:6 Яратылыш 35:4, Ешуа 24:26, III Патшалар 12:1

+ 9:7 Канун 11:29, Канун 27:12, Ешуа 8:33
+ 9:8 IV Патшалар 14:9
+ 9:13 Зәбур 103:15
+ 9:15 Яхәзкыл 31:3
+ 9:21 Саннар 21:16
+ 9:23 I Патшалар 16:14
+ 9:28 Яратылыш 34
+ 9:29 II Патшалар 15:4
+ 9:45 III Патшалар 12:25, Канун 29:29
+ 9:48 Зәбур 67:15
+ 9:53 II Патшалар 11:21
+ 9:54 I Патшалар 31:4
+ 10:4 Канун 3:14

+ 10:6 Хөкемчеләр 2:11, III Патшалар 11:5, II Патшалар 23:13

+ 10:10 I Патшалар 7:6
+ 10:14 Канун 32:37
+ 11:1 Гыйбриләргә хат 11:32

+ 11:3 II Патшалар 10:6, II Патшалар 10:8, I Патшалар 22:2

+ 11:8 Хөкемчеләр 10:18
+ 11:10 Иремия 42:5
+ 11:13 Саннар 21:24-26
+ 11:15 Канун 2:9, Канун 2:19
+ 11:16 Саннар 13:27, Саннар 14:25
+ 11:17 Саннар 20:14-21, Канун 1:46
+ 11:18 Саннар 21:4, Саннар 21:13
+ 11:20 Саннар 21:21-23, Канун 2:26-37
+ 11:24 Саннар 21:29
+ 11:25 Саннар 22:2, Михә 6:5
+ 11:27 Яратылыш 16:5
+ 11:29 Саннар 24:2, Хөкемчеләр 3:10
+ 11:30 Яратылыш 28:20
+ 11:31 Саннар 21:2
+ 11:33 Яхәзкыл 27:17
+ 11:35 Левиләр 5:4, Саннар 30:3
+ 12:1 Хөкемчеләр 8:1
+ 13:1 Хөкемчеләр 2:11
+ 13:2 Ешуа 19:41
+ 13:3 Хөкемчеләр 6:12, Лүк 1:28, Лүк 1:31
+ 13:5 Саннар 6:1-21, I Патшалар 1:11
+ 13:15 Хөкемчеләр 6:18
+ 13:18 Яратылыш 32:29
+ 13:19 Хөкемчеләр 6:20
+ 13:22 Яратылыш 32:30
+ 13:24 I Патшалар 2:21
+ 13:25 Саннар 24:2, Хөкемчеләр 3:10
+ 14:1 Ешуа 15:10, Ешуа 19:43, Яратылыш 38:12
+ 14:2 Яратылыш 34:4
+ 14:3 Яратылыш 24:3, Яратылыш 24:4
+ 14:6 Саннар 24:2, Хөкемчеләр 3:10
+ 14:12 Яратылыш 29:27
+ 14:15 Хөкемчеләр 16:5
+ 14:16 Хөкемчеләр 16:15
+ 14:19 Саннар 24:2, Хөкемчеләр 3:10
+ 15:14 Саннар 24:2, Хөкемчеләр 3:10
+ 15:15 Саннар 6:6, Канун 32:30, Ешуа 23:10
+ 16:1 Ешуа 15:47
+ 16:5 Хөкемчеләр 14:15
+ 16:11 Хөкемчеләр 15:13
+ 16:15 Хөкемчеләр 14:16

+ 16:17 Саннар 6:2, Саннар 6:5, Хөкемчеләр 13:5

+ 16:23 I Патшалар 5:2, I Елъязма 10:10
+ 17:2 Левиләр 5:1
+ 17:3 Чыгыш 20:4
+ 17:4 Ишагыйя 46:6
+ 17:5 III Патшалар 13:33

+ 17:6 Канун 12:8, Хөкемчеләр 18:1, Хөкемчеләр 19:1, Хөкемчеләр 21:25

+ 17:7 Рут 1:1, I Патшалар 17:12, Михә 5:2, Маттай 2:1

+ 18:1 Хөкемчеләр 17:6, Хөкемчеләр 19:1, Хөкемчеләр 21:25, Хөкемчеләр 1:34-36

+ 18:2 Хөкемчеләр 13:25, Хөкемчеләр 16:31
+ 18:5 Саннар 27:21, Һошея 4:12
+ 18:7 Ешуа 19:47
+ 18:12 Ешуа 15:60
+ 18:24 Яратылыш 31:30
+ 18:27 Яратылыш 49:17, Ешуа 19:47
+ 18:28 II Патшалар 10:6

+ 18:30 Чыгыш 2:22, Чыгыш 18:3, IV Патшалар 17:6

+ 18:31 Ешуа 18:1

+ 19:1 Хөкемчеләр 17:6, Хөкемчеләр 18:1, Хөкемчеләр 21:25

+ 19:10 Ешуа 15:8, Ешуа 15:63, Ешуа 18:28
+ 19:20 Яратылыш 19:2, Әюб 31:32
+ 19:22 Канун 13:13, Яратылыш 19:5-9
+ 19:29 I Патшалар 11:7

+ 20:1 I Патшалар 3:20, II Патшалар 3:10, II Патшалар 24:2, I Патшалар 7:5, I Патшалар 11:7

+ 20:6 Яратылыш 34:7
+ 20:13 Канун 13:13
+ 20:15 Саннар 1:37, Саннар 26:41
+ 20:16 Хөкемчеләр 3:15
+ 20:17 I Патшалар 11:8, II Патшалар 24:9
+ 20:18 Хөкемчеләр 1:1-2
+ 20:21 Яратылыш 49:27

+ 20:27 Чыгыш 6:15, Саннар 25:7-13, Ешуа 22:13

+ 20:29 Ешуа 8:4
+ 20:32 Ешуа 8:5
+ 20:37 Ешуа 8:19
+ 20:45 Ешуа 15:32
+ 21:1 Хөкемчеләр 20:1
+ 21:6 I Патшалар 9:21
+ 21:8 I Патшалар 11:1
+ 21:11 Саннар 31:17
+ 21:12 Ешуа 18:1
+ 21:13 Хөкемчеләр 20:47, Канун 20:10
+ 21:21 Чыгыш 15:20, Хөкемчеләр 11:34

+ 21:25 Канун 12:8, Хөкемчеләр 17:6, Хөкемчеләр 18:1, Хөкемчеләр 19:1

+ https://ibt.org.ru/ftpmirror/pub/ebook/TTR/TTR/Изге-Язма__Tran.azw3

Сүзлек

Сүзлек

1. А
2. Ә
3. Б
4. В
5. Г
6. Д
7. Җ
8. З
9. И
10. Й
11. К
12. Л
13. М
14. О
15. Ө
16. П
17. Р
18. С
19. Т
20. У
21. Ү
22. Ф
23. Х
24. Һ
25. Ч
26. Ш
27. Э
28. Ю
29. Я

Шартлы кыскартмалар:

к. – карагыз
гр. – грек телендә
рус. – рус телендә
яһ. – яһүд телендә
б. э. к. – безнең эрага кадәр
б. э. – безнең эраның

Адәм Углы

Арамей телендә бу сүз тезмәсе «кеше» дигәнне аңлата һәм беренче тапкыр «Даниил», 7:13-14 тә очрый. Инҗилдән билгеле булганча, Гайсә Мәсих Үзен Адәм Углы дип атый. («Марк», 8:31; «Рәсүлләр», 7:55-56.)

Аклау

Инҗилдәге мәгънәсе: Гайсә Мәсихнең үлеп терелүе аша Аллаһы Тәгалә кешеләрнең гөнаһларын кичерә, аларны гаепсез һәм Үзе алдында хак дип саный. Гайсә Мәсихкә иман китергән кешене генә Аллаһы аклый. («Римлыларга хат», 1:17; 3:28.)

К. Тәкъвалык, Хаклык.

Аллаһы (яһ. Эл, Элоһим)

Бердәнбер, кодрәтле, күк белән җирне бар кылучы, һәрбер җан иясен хөкемгә тартучы, Үзенә буйсынмаучыларны түбәнсетүче, тугрыларга мәрхәмәт күрсәтүче, Гайсә Мәсихкә иман китерүчеләргә мәңгелек тормыш бүләк итүче Зат.

Аллаһы Бәрәне

Тәүратта телгә алынган Муса кануны нигезендә, Исраилнең һәр кешесе Котылу бәйрәмендә Аллаһыга корбан итеп бәрән китерергә тиеш булган. Шушы гамәлләре белән алар Аллаһы ярдәмендә Мисыр коллыгыннан котылуларын билгеләгәннәр. «Аллаһы Бәрәне» – Гайсә Мәсихнең Инҗилдәге исемнәренең берсе. Бу исем Гайсә Мәсихнең кешеләр кылган гөнаһ өчен Аллаһы тарафыннан корбан ителүен аңлата. («Яхъя», 1:29; «I Көринтлеләргә хат», 5:7; «Ачылыш», 5.)

К. Котылу бәйрәме.

Аллаһы сандыгы

К. Килешү сандыгы.

Аллаһыга таба борылу

Кылган гөнаһлар өчен тәүбә итеп, гөнаһлы тормышны калдырып, Аллаһы юлына басу.

К. Тәүбә итү.

Аллаһы йорты

Аллаһы хөрмәтенә корбан китерү һәм Аңа гыйбадәт кылу өчен Иерусалимдә төзелгән бина. Исраилиләр ышанганча, бу бина Аллаһының торагы булган, шуңа күрә аны Аллаһы йорты дип атаганнар. Аллаһы йортында ике бүлмә – Изге һәм Иң изге бүлмә булган. Иң изге бүлмәгә елга бер тапкыр, махсус гыйбадәт кылу өчен, баш рухани гына керә алган. Бүлмәләрне зур пәрдә аерып торган. Гайсә Мәсих алдан әйткәнчә («Лүк», 21:5-6), б. э. беренче гасырында Аллаһы йорты римлылар тарафыннан җимерелгән.

Аллаһы Патшалыгы

Инҗилдә әлеге төшенчә Аллаһының хакимлеген аңлата. Гайсә Мәсих Аллаһы Патшалыгы турында Үзенең вәгазьләрендә сөйли («Марк», 1:15; «Лүк», 17:20-21). Ул кылган могҗизалар әлеге Патшалыкның якынлашып килүен ачык чагылдыра. Бу Патшалыкның рухи асылы Гайсә Мәсихкә иман итү аша ачыла. Җирдә Аллаһы Патшалыгы Гайсә Мәсих икенче тапкыр килгәннән соң урнашачак.

Аллаһының изге кешесе

К. Изге.

Арам

Исраил патшалыгыннан көньякта, Фойникә иленнән көнчыгышта урнашкан дәүләт, ил. Иң зур шәһәрләренең берсе Дәмәшкъ булган. Арамиләр еш кына исраилиләргә каршы сугыш алып барганнар. Безнең эрага берничә гасыр кала греклар бу илне Сүрия дип атый башлый, һәм бу исем бүгенге көндә дә саклана.

Арамей теле

Борынгы яһүд һәм гарәп телләренә кардәш тел. Гайсә Мәсих заманында яһүдиләр, нигездә, арамей телендә сөйләшкәннәр.

Ата (Аллаһыга карата)

Гайсә Мәсих Аллаһыны «Атам» дип атый («Марк», 14:36), шуның белән ата һәм бала арасында нинди мөнәсәбәтләр булса, Аллаһы белән Үзе арасында нәкъ шундый мөнәсәбәтнең барлыгын күрсәтә. Гайсә Мәсихкә иман китергән кеше дә Аллаһы белән әнә шундый мөнәсәбәткә керә һәм шуңа күрә Аллаһыны «Атам» дип атый ала.

Аширә

Диңгез алиһәсе, күк патшабикәсе; Фойникә һәм Арам халыклары аны «анабыз алиһә», «илаһлар анасы» дип атаган. Тәүраттан билгеле булганча, Исраил халкы, әледән-әле Аширәгә табынып, Аллаһыга хыянәт итә торган булган.

Ашторет

Мәҗүсиләрнең мәхәббәт, уңдырышлылык һәм сугыш алиһәсе; фойникәлеләр, арамиләр, пелештиләр һәм кайбер башка халыклар табынган «Җир патшабикәсе», илаһ Багалның хатыны.

Ашшур

Хәзерге Гыйракның төньяк өлешендә ике мең ел дәвамында, б. э. к. 621 нче елга кадәр яшәгән борынгы көчле империя. Башкаласы Ниневә булган. Б. э. к. 722 нче елда ашшурлылар Төньяк, ягъни Исраил патшалыгын яулап алып бик күп исраилиләрне әсир итеп үз илләренә алып китәләр, алар урынына Исраилгә Ашшур империясенә буйсынган халыкларны ирексезләп күчерәләр. Тора-бара ул халыклар әсирлеккә китмәгән исраилиләр белән никахлаша башлыйлар. Ашшурлылар шулай ук Көньяк, ягъни Яһүдә патшалыгына да һөҗүм итеп карыйлар, әмма уңышка ирешмиләр. Соңыннан Ниневә, Аллаһы каргышына дучар булып, баскынчылар тарафыннан нигезенә кадәр җимерелә. («IV Патшалар», 18:9–19:36; «Нахум», 1–3.)

Әгрип (Әгрип II)

Һируд Әгрип I угылы. Б. э. 53–93 нче елларында Фәләстин җирендәге берничә өлкәнең идарәчесе. («Рәсүлләр», 25:13-26.)

Бабил (рус. Вавилон)

Хәзерге Гыйракның көньяк өлешендә б. э. к. 539 нчы елга кадәр яшәгән борынгы көчле империя. Бабил империясе Исраил халкының явыз дошманы булган. Б. э. к. 586 нчы елда бабиллеләр Көньяк, ягъни Яһүдә патшалыгын яулап алалар һәм халыкның күбесен әсирлеккә куып алып китәләр. Инҗилдә «Бабил» сүзе явызлык патшалыгын аңлата.

Багал

Кәнганиләр ышанганча, яңгыр һәм давыллар алып килүче, җирне уңдырышлы итүче илаһ («III Патшалар», 18:18-19; «Иремия», 19:4-5; «Римлыларга хат», 11:4.)

Бердәмлек (гр. экклесиа)

Бу сүз Инҗилдә ике мәгънәдә кулланыла:

1) Гайсә Мәсихкә иман итүчеләр җыены;

2) җир йөзендәге барлык мәсихчеләр (Гайсә Мәсихкә ышанучылар).

Боерыклар сандыгы

К. Килешү сандыгы.

Вакыт хисабы

Инҗил буенча, иртәнге сәгать алтыдан кичке сәгать алтыга кадәр – көн, кичке алтыдан төнге уникегә кадәр – кич, төнге уникедән иртәнге алтыга кадәр төн саналган. Мәсәлән, «беренче сәгать» – иртәнге алты белән җиде арасына, «тугызынчы сәгать» көндезге ике белән өч арасына туры килгән.

Гаеп йолу корбаны

Әлеге корбан, гөнаһ йолу корбаны кебек үк, Аллаһыга яки якыннарыңа каршы кылынган гөнаһтан арыну, шулай ук дини мәгънәдә нәҗеслектән пакьләнү өчен китерелгән. Моннан тыш, китергән зыянны гаепле кеше артыгы белән капларга тиеш булган. («Левиләр», 5:2-13.)

Гәлиләя

Пелешет (Фәләстин) җирендәге төбәк. Гайсә Мәсих яшәгән чорда анда күбесенчә чит халыкларның нәсел варислары гомер иткән, һәм яһүдиләр аларны бик үк өнәп бетермәгән. Гайсә Мәсих бу төбәктә байтак кына яшәгән һәм Үзенең мәсихлек хезмәтен башкарган.

Гөнаһ

Белә торып яки белмичә, Аллаһы тарафыннан билгеләнгән Канун тәртипләрен бозу, Аллаһыны тыңламау һәм Аңа буйсынмау.

Гөнаһ йолу корбаны

Исраил халкы өчен иң мөһим шушы төр корбан тулаем яндыру корбаны кебегрәк китерелгән, әмма мәзбәхтә малның симез-майлы өлеше генә, калганы исә торак урыннан читтә яндырылган. Әлеге корбан Аллаһыга яки якыннарыңа каршы кылынган гөнаһтан арыну, шулай ук дини мәгънәдә нәҗеслектән пакьләнү өчен китерелгән. («Левиләр», 4:2-35.)

Гөнаһ йолу көне (яһ. йом-киппур)

Чатырлар бәйрәменнән алданрак уздырыла торган, көз башына туры килгән бу көндә исраилиләр эшләмәгән, ураза тоткан. Үзләренең һәм халыкның гөнаһларын йолу, Аллаһы чатырын һәм шундагы мәзбәхне пакьләндерү өчен, руханилар тиешле корбаннарны китергәннәр. («Левиләр», 16, 23:26-32; «Саннар», 29:7-11.)

Грек теле

Гайсә Мәсих заманында Урта диңгез буендагы илләрдә аралашу теле булган. Инҗил грек телендә язылган.

Гыйбадәтханә (гр. синагога)

Инҗилдә әлеге сүз яһүдиләр яшәгән шәһәрләрдәге гыйбадәтханәне аңлата. Анда Аллаһы сүзен өйрәткәннәр, Тәүратны укыганнар, дога кылганнар.

Дан

Гомумән әйткәндә, «Аллаһының даны», «Раббының шөһрәте» дигән төшенчә Аллаһының чиксез хакимлеген һәм мәһабәтлелеген аңлата. Тәүраттан мәгълүм булганча, кайбер очракларда Аллаһының даны исраилиләргә якты нур, ут-ялкын, төтен рәвешендә күренгән. Гайсәнең тормышы, Ул тудырган могҗизалар, бигрәк тә Аның хачтагы үлеме һәм үлгәннән соң терелүе – болар барысы да Аллаһы Углының даны турында сөйли.

Җинаять

Тәүрат һәм Инҗил китапларында «җинаять» сүзе «гөнаһ»ның синонимы буларак кулланыла һәм Аллаһы канунына буйсынмауны аңлата.

Зәбур

Нигездә, Исраил патшасы Давыт тарафыннан иҗат ителгән мәдхияләр, Аллаһыны данлаучы жырлар, ялвару-догалар тупланмасы, Иске Гаһеднең зур бер өлеше.

Иблис (гр. диаболос)

Аллаһының дошманы, явыз рухлар башлыгы, кешеләрне вәсвәсәгә салучы рухи зат («Әюб», 1:6-12; «Маттай», 4:1-11). «Иблис» сүзе татар теленә – гарәп теленнән, ә аның синонимы «шайтан» (яһ. сатан) яһүд теленнән кергән.

Изге

«Изге» сүзенең мәгънәсе: «аерып алынган». Инҗилдә Гайсә Мәсихкә иман китергән кешеләрне «изге» дип атыйлар, чөнки Аллаһы аларны, тәкъва тормыш алып барсыннар өчен, бу гөнаһлы дөньядан аерып ала.

Изге Рух

Ягъни Аллаһы Рухы. Борынгы яһүд һәм грек телләрендә «рух» сүзенең төп мәгънәсе – «сулыш», «җил». Инҗилдән билгеле булганча, Гайсә Мәсихкә иман китергән кеше Изге Рухны кабул итә. Изге Рух ул – Гайсә Мәсихнең өйрәткәннәрен кешеләргә җиткерүче. («Яхъя», 14:15-17, 26.)

Изге Рух белән сугарылу

Изге Рух белән сугарылган иман итүче кеше Изге Рухтан көч-куәт, зирәклек, Аллаһы хезмәтен башкару өчен нинди дә булса сәләт кабул итә. «Рәсүлләрнең эшләре» дигән китапның икенче бүлегендә Гайсәнең шәкертләренә Изге Рухның беренче тапкыр иңүе тасвирлана; бу хәл Илленче көн бәйрәмендә була («Рәсүлләр», 2:1-4).

К. Илленче көн бәйрәме.

Изге чатыр

Аллаһы йорты төзелгәнче, исраилиләр шул чатырда Аллаһыга корбан китергәннәр һәм гыйбадәт кылганнар («Чыгыш», 25:8, 22; «Рәсүлләр», 7:44; «Гыйбриләргә хат», 13:10).

Изге Язма

Иске Гаһед җыентыгына кергән китаплар Инҗилдә «Изге язмалар» дип атала.

Икмәк бүләге

Аллаһы уңыш үстерергә мөмкинлек биргән өчен Аңа рәхмәт йөзеннән китерелә торган корбан-бүләк. Ул зәйтүн мае вә хуш исле тәмләткечләр кушылган чи яки кыздырылган ашлыктан, оннан йә күмәчтән гыйбарәт булган. Аның бер өлеше яндырылып, калганы руханиларга бирелгән. («Левиләр», 2:1-16.)

Илленче көн бәйрәме

Котылу бәйрәменнән соң илленче көнгә туры килә. Аның икенче исеме – «Уңыш бәйрәме». Ул көнне рәхмәт йөзеннән Аллаһыга яңа уңыштан икмәк бүләге һәм башка төр корбаннар китергәннәр. Гайсә Мәсихнең шәкертләренә Изге Рух шушы бәйрәм көнендә иңгән, һәм бу хәл очраклы булмаган: Илленче көн бәйрәме уңыш җыеп бетерүне төгәлләгән кебек, Изге Рухның иңүе дә Гайсә Мәсихнең җирдәге хезмәте төгәлләнүне белдерә. («Чыгыш», 23:16; «Левиләр», 23:15-16; «Канун», 16:9-12.)

Иман итүче

Гайсә Мәсихкә иман китереп, Аллаһы тарафыннан гөнаһлары кичерелгән кеше.

Иман итүчеләр бердәмлеге

К. Бердәмлек.

Инҗил

Б. э. I гасырының икенче яртысында борынгы грек телендә иҗат ителгән, Гайсә Мәсихнең тормышы һәм тәгълиматы турындагы хикәяләрдән һәм хатлардан торган тупланма.

Иске Гаһед

Озак еллар дәвамында (б. э. к. XV – I гасырларда) төрле кешеләр тарафыннан язылган, соңыннан бер җыентыкка тупланган китаплар.

К. Тәүрат.

Исраил

1) Ягъкуб пәйгамбәрнең икенче исеме («Яратылыш», 32:22-32);

2) Исраил (Ягъкуб) токымы, исраилиләр. Ягъкуб угылларының саны буенча, Исраил халкы унике ыругка бүленгән;

3) Рәхабгам хакимлек иткән чорда Исраил патшалыгы икегә бүленгәннән соң барлыкка килгән Төньяк патшалык (ә Яһүдә – Көньяк патшалык).

Йолып алу

Тиешле түләү кертеп коллыктан, авыр хәлдән коткаруны аңлата. Инҗилдә язылганча, кешелекне гөнаһ хакимлегеннән азат итәр өчен түләнгән бәя – Гайсә Мәсихнең корбан булып үлүе.

Йөзем изгеч

Йөзем изү өчен ташны чокып ясалган чокыр («Хөкемчеләр», 6:11; «Иремия», 48:33).

Кайгы киеме

К. Тупас тукыма.

Кайсар

Рим императорларын шулай атаганнар.

Калкулык / Калку җир

Кәнганиләрнең гыйбадәт кыла торган яки потханәләре урнашкан урын. Анда, алиһә Аширәгә багышлап, махсус баганалар утыртканнар, корбан китергәннәр, елның билгеле бер вакытында, җирнең уңдырышлылыгын арттыру сылтавы белән, фахишәлек кылганнар. Гадәттә, калкулыклар түбәҗирләрдә, әмма кайвакыт киң ябалдашлы агачлар астында һәм үзәннәрдә урнашкан булган. Андый гамәлләрне өнәмәвен Аллаһы Үзенең пәйгамбәрләре аша әйтә килгән («Левиләр», 26:30; «III Патшалар», 3:2-4; «IV Патшалар», 23:1-28; «Иремия», 7:31). Баштарак Аллаһыга багышланган корбаннарны исраилиләр калку җирләрдә китерә торган булганнар, әмма соңыннан Аңа корбан китерү Иерусалимдәге Аллаһы йортында гына рөхсәт ителгән («I Патшалар», 9:12-25).

Кальга

Шәһәр эчендәге ныгытылган махсус урын, бина («II Патшалар», 5:17; «Зәбур», 36:39; «Амос», 2:5).

Камышлы диңгез

Бу атама – борынгы яһүд теленнән сүзгә-сүз тәрҗемә. Кайсы сулык турында сүз барганын әйтүе авыр. Камышлы диңгез Сүәеш яки Акаба култыгы булырга мөмкин, дип фаразлана. Инҗилдә Камышлы диңгез Кызыл диңгез дип тә бирелә («Чыгыш», 10:19; «Хөкемчеләр», 11:16; «I Көринтлеләргә хат», 10:1). Мисыр фиргавененнән качкан чакта, Исраил халкы шушы диңгезне кичеп чыга («Чыгыш», 13:18; 15:4, 22).

Канун

Аллаһының Исраил халкына биргән Кануны. «Канун» дигәндә, Муса аркылы бирелгән «Ун боерык (әмер)» яисә тулысынча Тәүрат китабы күздә тотыла. Нәсыйхәт һәм кагыйдәләр җыентыгы буларак, Канун Аллаһының Үз халкына карата булган теләген, Исраил халкының ничек яшәргә тиешлеген күрсәтә.

Канунчы / Канун белгече

Канун текстына үзгәртүләр кертмичә, аны күчереп язу, өйрәнү һәм өйрәтү, Канун кагыйдәләренең үтәлешен күзәтү алар җаваплылыгында булган. Гайсә Мәсих заманында Канун белгечләре яһүдиләргә Тәүрат китабында язылганнарны аңлата торган булган. «Иске Гаһед»тә телгә алынган Эзра кәтип, канун белгече вазифасын башкарган. («Эзра», 7:6; «Нәхәмия», 8:2.)

Кәнган

1) Нух пәйгамбәр оныкларының берсе («Яратылыш», 9:18);

2) Фәләстин җиренең борынгы атамасы («Яратылыш», 12:5; «Чыгыш», 6:4; «Ешуа», 5:12).

Кәтип

К. Канунчы.

Керубимнәр

Аллаһы хезмәтендәге рухи затлар, Гадән бакчасының сакчылары («Яратылыш», 3:24). Әлеге затларның алтыннан коелган сыннары Раббының Килешү сандыгы өстенә куелган булган («Чыгыш», 25:18-22).

Килданиләр

Бабил патшалыгында яшәгән һәм күпмедер вакытлар дәвамында хакимлекне үз кулында тоткан халыкларның берсе. «Иске Гаһед»тә бу сүз еш кына бөтен Бабил халкының атамасы буларак кулланыла. («Иремия», 24:5; 25:12; 50:10; 51:24.)

Килешү

«Иске Гаһед» (ягъни Иске килешү) һәм «Яңа Гаһед» китапларында телгә алынган килешүләр, Аллаһы белән кешеләр арасында төзелгән булып, Исраил халкы тарихында зур әһәмияткә ия. Ибраһим пәйгамбәр («Яратылыш», 15), Нух пәйгамбәр («Яратылыш», 9:8-17), Синай тавында Муса пәйгамбәр аша Исраил халкы белән («Чыгыш», 19:24), Давыт патша белән («II Патшалар», 7) Аллаһы төзегән килешүләр, Исраил халкы белән Аллаһы төзегән («Иремия», 31:27-37) һәм Гайсә Мәсихнең үлеме белән расланган яңа килешү («Марк», 14:24; «I Көринтлеләргә хат», 11:25) аеруча мөһимнәрдән санала.

Килешү сандыгы

Агачтан ясалган, алтын белән тышланган, капкачына керубим сыннары куелган әлеге сандык Аллаһының исраилиләр арасында булуын гәүдәләндергән. Сандыкта Аллаһының «Ун боерыгы» язылган таш такталар сакланган. Сандык – Изге чатырның, ә Аллаһы йорты төзелгәннән соң аның Иң изге бүлмәсендә торган. («Чыгыш», 25:10-22; «Гыйбриләргә хат», 9:4; «Ачылыш», 11:19.)

Кирмән

К. Кальга.

Корбан

Кылган гөнаһларыннан чистарыну өчен, исраилиләр мәзбәхтә корбан итеп үгез, сарык, кәҗә яисә күгәрчен яндырганнар, Аллаһыны мактау, Аңа рәхмәтләр әйтү йөзеннән бүләкләр (он, икмәк, шәраб, май) китергәннәр. Корбан китерү тәртипләре Тәүратта күрсәтелгән. Инҗилдән билгеле булганча, кешелекнең барлык гөнаһларын кичерү өчен Аллаһы Тәгалә Үзе китергән бердәнбер корбан – Гайсә Мәсих.

Коткаручы

Гайсә Мәсихне Аллаһы бар халыклар өчен Коткаручы иткән («Рәсүлләр», 5:31). Гайсә Мәсих – кешеләрне гөнаһ коллыгыннан һәм Аллаһы тарафыннан җәзага тартылудан коткаручы.

Котылу бәйрәме (гр. пасха)

Аллаһы әмере нигезендә, әлеге бәйрәмне исраилиләр Мисыр коллыгыннан котылуны искә алып билгеләп үткәннәр. Бәйрәм алды көнне һәр гаилә корбанга бәрән китерергә тиеш булган. Гайсә Мәсих, Аллаһы бәрәне буларак, нәкъ Котылу бәйрәмендә корбан ителә, һәм шуннан соң бәйрәм, икенче төсмер алып, гөнаһлардан котылуны аңлата башлый. («Чыгыш», 12:14-20.)

Кулларны кую

Символик хәрәкәт, дини йола. Инҗилдән күренгәнчә, кеше башына кулларны түбәндәге очракларда куйганнар:

1) фатиха биргәндә («Маттай», 19:13, 15);

2) Бердәмлектәге хезмәткә багышлаганда («Рәсүлләр», 6:6; 13:3);

3) дога кылып, Аллаһыдан көч-сәләт сораганда («I Тимутәйгә хат», 4:14; «II Тимутәйгә хат», 1:6);

4) Изге Рухны кабул итү өчен дога кылганда («Рәсүлләр», 8:17; 19:6);

5) авыру-зәхмәтләрдән савыктырганда («Марк», 6:5; «Лүк», 4:40; 13:13; «Рәсүлләр», 28:8).

Кулъязма төргәге

Көпшә сыман итеп төрелгән, озынча юка күн кисәгеннән яки папирустан эшләнгән китап.

Күкләр Патшалыгы

К. Аллаһы Патшалыгы.

Ладан

Көньяк Гарәбстанда үсә торган куаклардан алынган кыйммәтле хуш исле сумала. Аны Аллаһы йортында мәзбәхтә көйрәткәннәр һәм кайбер корбаннарга кушып яндырганнар. Шушы китапның кайбер урыннарында «ладан» сүзе «хуш исле сумала» дип бирелә.

Май сөртү

Ниндидер үзенчәлекле хезмәткә (патша, рухани һәм кайбер очракта пәйгамбәр хезмәтенә) багышлау билгесе итеп кешенең башына хуш исле майлар катнашмасы сөртә торган булганнар («I Патшалар», 10:1; «Чыгыш», 29:7; «Левиләр», 8:12; «III Патшалар», 19:16).

К. Мәсих.

Мәаб

1) Лут пәйгамбәрнең углы;

2) Мәабның токымы, мәабиләр. Тугандаш саналган исраилиләр белән әлеге мәҗүси кавем дошмани мөнәсәбәттә булган («Канун», 23:3-4; «Хөкемчеләр», 3:12-14). «Рут» китабында Рут исемле мәаби бер хатынның, үз илен ташлап, Исраил җиренә күчеп килүе һәм шунда кияүгә чыгуы турында әйтелә; Рут – Давыт патшаның ерак әбисе.

Мәзбәх

Корбан китерү өчен таштан, туфрактан йә тимердән ясалган махсус урын-корылма; русчасы: алтарь, жертвенник. Муса пәйгамбәр чорыннан башлап, мәзбәх (төгәлрәк әйткәндә, корбанлык малны яндыра торган бакыр мәзбәх һәм хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхе) бары тик Изге чатырда, соңыннан Аллаһы йортында гына булган. Корбан китерү хезмәтен бары тик руханилар гына башкарган.

Мәрхәмәт

Әлеге татар сүзе Тәүратта яһүдләрнең «хесед» («тугры мәхәббәт»), ә Инҗилдә грекларның «харис» («игелек күрсәтү») сүзе өчен кулланылды.

Мәсих (гр. Христос)

Гайсә титулларының берсе. Бу сүзнең мәгънәсе: «май сөртелгән» (яһ. Машиах). Исраилгә патша билгеләгәндә, руханилар патшаның башына хуш исле майлар катнашмасы сөртә торган булганнар, шушылай итеп алар әлеге затның Аллаһы тарафыннан сайланган булуын күрсәткәннәр. Гайсәнең Мәсих дигән атамасы Аның дөньяны гөнаһ хакимлегеннән коткару өчен Аллаһы тарафыннан сайланган Зат булуын аңлата.

Мәсихчеләр

Гайсә Мәсихкә иман китереп, Аллаһы тарафыннан гөнаһлары кичерелгән кешеләр, Мәсихнең иярченнәре. Әлеге исем беренче тапкыр Инҗилдәге «Рәсүлләрнең эшләре» (11:26) дигән китапта очрый.

Мәҗүсиләр

Пот-сыннарга табынучы халыклар. Инҗилдә хикәяләнгәнчә, Гайсә Мәсихнең үлеп терелүе мәҗүсиләр белән яһүдиләр арасындагы киртәне җимерә.

Мирра

Көньяк Гарәбстан һәм Африкада үсә торган куаклардан алынган кыйммәтле хуш исле сумала. Аны Аллаһы чатырындагы савытларны изгеләштергәндә, руханиларны хезмәткә багышлаганда, шулай ук хушбуй ясау һәм, антисептик буларак, мәетләрне бәлзәмләү өчен кулланганнар. Гайсә Мәсих тугач, Аның янына килгән йолдызчылар алтын вә ладан белән бергә бүләккә мирра да алып килгәннәр («Маттай», 2:1-12).

Очрашу чатыры

К. Изге чатыр.

Өлкәннәр

Нәсел-ыругның иң абруйлы, иң хөрмәтле вәкилләре. Алар хөкем чыгару, катлаулы булмаган дәгъваларны хәл итү кебек эшләр башкарган («Чыгыш», 3:16; «Канун», 19:12; «Рут», 4:2-11). Мәсихчеләр бердәмлегендә «өлкәннәр» дип җитәкчелек итүчеләрне атаганнар («I Тимутәйгә хат», 5:17; «Титуска хат», 1:5-9).

Пакь, чиста булу (булмау)

Тәүратта әлеге сүзләр, гадәттә, дини мәгънәдә кулланыла. Хәрәм малның итен ашаган, махау белән авыручыга яисә мәеткә орынган кеше үзенең пакьлеген җуйган дип саналган. Андый кеше, пакьләнер өчен, корбан китерергә, үзен һәм өс киемен юарга тиеш булган, аның өстенә шулай ук һүссөп үләнен манып махсус әзерләнгән су да сипкәннәр. («Левиләр», 7:19; 10:10; 13:12-13; «Саннар», 19:17-19; «Канун», 14:3-21.)

Пәйгамбәрләр

Гадәттә, Аллаһы тарафыннан сайланып, Аңардан кабул иткән сүзләрне кешеләргә җиткерүчеләр, әмма алар бер-берсеннән нык аерылганнар. Мәсәлән, Исраил тарихындагы тәүге пәйгамбәрләр (Ильяс пәйгамбәр кебек гаиптән хәбәр бирүчеләр) еш кына төркем-төркем булып йөргәннәр; кайвакыт аларның «пәйгамбәрлекләре» чамадан тыш хискә бирелеп Аллаһыны данлаудан гыйбарәт булган («I Патшалар», 10:10). Шемуил пәйгамбәр исә хөкемче вазифасын башкарган. Ә соңрак яшәгән пәйгамбәрләр (мәсәлән, Иремия, Ишагыйя) кешеләргә Аллаһыдан иңгән күренешләрне җиткерә торган булганнар.

Пелешет

Әлеге сүз – борынгы яһүд теленнән транскрипция. «Иске Гаһед»тә телгә алынган Пелешет иле Урта диңгезнең көньяк-көнчыгыш ярларында урнашкан булган. Б. э. башында греклар Пелешет сүзен «Палестинэ» («Фәләстин») дип үзгәрткәннәр.

Пелештиләр

Пелешет халкы.

К. Пелешет.

Раббы

Яһүд телендәге «Яһвә» сүзе (Аллаһының Үз исеме, «бар булу» фигыле белән бәйле) «Иске Гаһед»нең әлеге басмасында «Раббы» дип бирелә. «Яһвә» исемен кычкырып әйтергә ярамаганлыктан, тора-бара аның урынына «Адонай» (Хуҗам) сүзен куллана башлаганнар. Грек телендә язылган Инҗилдә «Яһвә» һәм «Адонай» исемнәре «Кюриос» (Раббы, Хуҗам) дип тәрҗемә ителгән, һәм шушы сүз Аллаһыга карата да, Гайсә Мәсихкә карата да кулланыла.

К. Хаким.

Раббы йорты

К. Аллаһы йорты.

Раббының көне / Раббы көне

Раббы хөкем итәргә киләчәк көн. Ул көнне Аллаһы бөтен дөньяны Гайсә Мәсих аша хөкем итәчәк. Бу көн «кыямәт көне» дип тә атала. («Маттай», 24:43; 25:31-46; «Лүк», 17:24.)

Рәсүл (гр. апостолос)

Әлеге сүзнең мәгънәсе: «җибәрелгән кеше». Гайсәнең беренче тапкыр сайлап алынган унике шәкерте – беренче рәсүлләр. Гайсә Мәсих, Үз исеменнән сөйләргә вәкаләт биреп, Аллаһы хезмәтен башкарыр өчен аларны халык арасына юллаган.

Рим

Гайсә Мәсих җирдә яшәгән чорда күп илләрне, шул исәптән Исраилне яулап алган зур империя. Башкаласы да Рим дип аталган.

Рухани

Аллаһы йортында хезмәт итүче. Руханиларның төп вазифасы кешеләр алып килгән малны Аллаһыга корбанга китерүдән гыйбарәт булган. Аллаһы әмере нигезендә, исраилиләрдә Һарун нәселе генә рухани булып хезмәт иткән.

Саддукейлар

Гайсә Мәсих заманындагы яһүдиләрдә, нигездә, руханилардан һәм Иерусалим аксөякләреннән торган дини фирка. Фарисейлардан аермалы буларак, алар үлеп терелүгә, фәрештәләрнең һәм явыз рухларның барлыгына ышанмаганнар, Тәүратны, ягъни Муса пәйгамбәрнең биш китабын гына Аллаһы сүзе итеп таныганнар.

Самарея

Б. э. к. 885–874 нче елларда хакимлек иткән Омри патша заманыннан башлап, Төньяк патшалыкның, ягъни Исраил патшалыгының башкаласы. Кайвакыт тулаем Төньяк патшалыкны да Самарея дип атыйлар. («III Патшалар», 13:32; 16:23-24; «IV Патшалар», 17:24.)

Сикомор

Фикус семьялыгыннан булган каты, нык агач. Инҗирнекеннән кайтышрак җимешләре ярлылар азыгы саналган. Сикомор агачы төзелештә дә кулланылган.

Синай тавы

Урта диңгездән көньякта урнашкан Синай ярымутравындагы тау. Аллаһы бу тауда Муса пәйгамбәр аркылы Исраил халкына Үзенең «Ун боерыгын» биргән һәм алар белән килешү төзегән. («Чыгыш», 19–20; 24; 34.)

Сөннәткә утырту

Аллаһы Тәгалә, Ибраһим пәйгамбәр белән төзеген килешүнең билгесе итеп, Ибраһимга үзен, аның йортындагы һәр ир затын һәм киләчәктә Исраилдә туачак һәр ир баланы сөннәткә утыртырга кушкан («Яратылыш», 17:9-14).

К. Килешү.

Сөннәтсезләр

Бу сүз, гадәттә, мәҗүси халыкларга карата кулланылган. Аллаһы юлыннан йөрмәүчеләр турында сүз барганда, Тәүратта «йөрәкләре сөннәтләнмәгән», «колаклары сөннәтләнмәгән» һ. б. ш. гыйбарәләр дә очрый. («Левиләр», 26:41; «Хөкемчеләр», 14:3; «I Патшалар», 14:6.)

Стан

Юлга чыккан гаскәр яки кешеләр төркеме, чатырлар корып, вакытлыча туктаган урын, туктаулык («Чыгыш», 16:13; «I Патшалар», 4:3-4).

Суга чумдыру йоласы

Инҗилдә суга чумдыру йоласының ике төре турында сүз бара:

1) Яхъя пәйгамбәр тарафыннан чумдырылу – гөнаһлардан тәүбә итүне, гөнаһ кылмаска карар кылып, үзеңне Аллаһы Тәгаләгә багышлауны аңлата. Инҗилнең беренче дүрт китабында шундый чумдыру турында сүз бара («Маттай», 3:1-6);

2) Гайсә Мәсих үлеп терелгәннән соң, суга чумдыру йоласының мәгънәсе тирәнәя, киңәя: Гайсә үлеп терелгән кебек, кеше дә, гөнаһлы тормыш өчен үлеп, тәкъва тормыш өчен терелә («Көлессәйлеләргә хат», 2:12).

Сугыш арбасы

Яу кырында, ә кайвакыт йөк ташу өчен кулланылган ике тәгәрмәчле арба.

Су җыю чокыры

Яңгыр суларын җыю өчен ясалган чокыр. Андый коеларны зур чокыр казып, төбенә һәм ян-якларына таш түшәп, измә белән сылап яисә кыяны чокып эшләгәннәр. Кое авызын тар итеп ясап, аны капкач белән томалаганнар. («Канун», 6:11; «Иремия», 38:7-8.)

Татулык корбаны

Аллаһы белән татулыкны саклау һәм Аның белән дөрес мөнәсәбәттә булу өчен китерелгән корбан. Чалынган малның бер өлешен мәзбәхтә яндырганнар, калган өлешен корбан китергән кеше үзе, аның гаиләсе һәм рухани ашаган. («Левиләр», 3:1-17; «III Патшалар», 9:25.)

Тәкъвалык

Аллаһыга тугрылык саклап, Аның сүзе буенча яшәүне аңлата.

К. Хаклык / Хак булу, Аклау.

Тәүбә итү

Гөнаһның гөнаһ икәнен аңлап, кешенең үз теләге белән гөнаһлы тормыштан баш тартуы, кылган гөнаһлары өчен үкенүе һәм гөнаһ эшләмәскә карар кылуы.

К. Аллаһыга таба борылу.

Тәүрат (яһ. тора)

Әлеге сүз «канун, нәсыйхәт, үгет» дигәнне аңлата. «Иске Гаһед»нең беренче биш китабын, ә кайвакыт бөтен «Иске Гаһед»не Тәүрат дип атыйлар.

К. Иске Гаһед.

Төргәк / Төргәкле китап

К. Кулъязма төргәге.

Төче күмәч бәйрәме

Исраилиләрдә Котылу бәйрәменнән соң үткәрелгән һәм җиде көн дәвам иткән бәйрәм. Ул көннәрдә төче камырдан пешерелгән ризык кына ашаганнар. Мисырдан киткән чакта камыр куярга вакыт булмаганлыктан, исраилиләр, Аллаһы әмерен үтәп, юлга ипине төче камырдан пешергәннәр. («Чыгыш», 12:17-20; 23:15.)

Тулаем яндыру корбаны

Бу – корбанның махсус төре, чөнки чалынган малны тулысынча мәзбәхтә яндырганнар. Башка төр корбаннарны китергәндә исә, аларның кайбер өлешләрен генә яндырып, калганын ашаганнар. Тулаем яндырылган корбанның төтене, күккә күтәрелеп, Аллаһының күңелен хушландыра дип саналган. («Яратылыш», 8:20; 22:2 һ. б.; «Левиләр», 1:2-17.)

Туммим һәм Урим

К. Урим һәм туммим.

Тупас тукыма

Тупас тукымага кешеләр кайгы яки үкенү билгесе итеп төренгәннәр. Андый вакытларда алар еш кына башларына көл сипкәннәр яисә көлгә утырганнар. («Нәхәмия», 9:1; «Даниил», 9:3; «Маттай», 11:21.)

Ураза тоту

Аллаһы ризалыгы өчен күпмедер вакыт яки күпмедер көннәр бөтенләй ризык ашамау. Ул көнне (көннәрне) Аллаһыдан мәрхәмәт һәм ярдәм сорап дога кылалар. («Маттай», 4:2; «Лүк», 18:12; «Рәсүлләр», 13:2-3.)

Урим һәм туммим / Урим

Баш руханиның күкрәкчәсендә сакланган ташлар. Аллаһының ихтыярын белер өчен шулар ярдәмендә жирәбә салганнар, дип фаразлана. («Чыгыш», 28:30; «Левиләр», 8:8; «Канун», 33:8.)

Үлеләр дөньясы / Үлеләр аймагы

Тәүрат язылган заманнарда үлеләр дөньясы җир астында урнашкан, дип фаразланган. Ләкин ул хәзерге дин гыйлемендәге «тәмуг» төшенчәсе белән бер үк нәрсә түгел. Үлеләр дөньясына кешеләр вафат булганнан соң киткәннәр. Өлкән яшькә җиткәч, «ата-бабаларга кушылу» яхшы дип саналган. («Яратылыш», 37:25; 42:38; «Зәбур», 6:6; «Ишагыйя», 38:18; «Яхәзкыл», 32:18.)

Фарисейлар

Гайсә Мәсих заманында яһүдиләрдә дини фиркаларның берсе. Фарисейлар Муса канунын һәм гасырлар дәвамында шуңа өстәлеп килгән кагыйдәләрне төгәл үтәүне алга сөргәннәр.

Фарсы

Бабил патшалыгы таркалганнан соң (б. э. к. 539 нче елда) шул җирләрдә үсеп-көчәеп киткән империя. Ул, Исраилне дә кертеп, Грециядән алып Мисырга һәм Үзәк Азиягә кадәр булган барлык җирләрне яулап алган. Кайвакыт аны Мадай-Фарсы империясе дип атаганнар, чөнки Мадай өлкәсе б. э. к. 550 нче елда Фарсы империясе составына кергән. («Эстер», 1:19; «Даниил», 6:8, 12, 15.)

Фатихалау

Аллаһының кемгәдер мәрхәмәт, нинди дә булса игелек күрсәтүе («Гыйбриләргә хат», 6:14) яки кемнеңдер икенче берәүгә Аллаһыдан мәрхәмәт, нинди дә булса игелек күрсәтүне соравы («Римлыларга хат», 12:14).

Фәрештә

Аллаһыга хезмәт итүче һәм кешеләргә ярдәм итүче рухи зат. Әлеге сүзнең төп мәгънәсе – «хәбәрче»; пәйда булганда, фәрештәләр, гадәттә, Аллаһыдан хәбәр алып килгәннәр.

Фиргавен

Борынгы Мисыр патшаларын шулай атаганнар.

Фойникә

Тәүрат һәм Инҗилдә телгә алынган борынгы патшалык хәзерге Ливан җирләрендә урнашкан булган. Сур белән Сидун патшалыкның иң зур шәһәрләреннән саналган.

Хаким (яһ. Адонай, гр. Кюриос)

Яһүд һәм грек телләрендә бу сүз «нәрсәнеңдер яки кемнеңдер хуҗасы» дигән мәгънәне аңлата. Элек хатын-кыз – үзенең иренә, хезмәтчеләр һәм коллар хуҗаларына шулай мөрәҗәгать иткәннәр. Бу сүз белән Аллаһыга мөрәҗәгать иткәндә, Аның кешелек дөньясына, бөтен матди һәм рухи дөньяга Хуҗа булуы аерып күрсәтелә. Инҗилдә Хаким сүзе Гайсә Мәсихкә карата еш кулланыла.

К. Раббы.

Хаклык / Хак булу (гр. дикайосуне)

1) Аллаһының һәрвакыт хаклы, гадел, тугры булуы («Римлыларга хат», 3:25-26; «II Петердән хат», 1:1);

2) кешенең Аллаһы белән дөрес мөнәсәбәттә булуы («II Тимутәйгә хат», 4:8). Хаклык, хак булу, тәкъвалык, аклау дигән сүзләрнең тамыры грек телендә бер үк.

К. Тәкъвалык, Аклау.

Хач

Гайсә Мәсих яшәгән чорда кешеләрне җәзалап үтерү өчен кулланылган җайланма; ул бер-берсенә турыпочмаклап кагылган ике бүрәнәдән гыйбарәт булган. Татарча аны шулай ук «тәре» дип тә атыйлар. Хачка кадаклану бик авыр һәм хурлыклы җәза саналган. Җәмгыять өчен куркыныч тудырган җинаятьчеләрне Рим хөкемчеләре, гадәттә, шундый төр җәзага тарта торган булган.

Хөкемдарлык таягы

Патшаның хакимлек көчен белдерә торган билге («Яратылыш», 49:10; «Эстер», 4:11; «Зәбур», 44:7; 59:9).

Хуҗа-Хаким

К. Хаким.

Һируд

1) Бөек Һируд: б. э. к. 37–4 нче елларда бөтен Фәләстин җире өстеннән идарә иткән Яһүдия патшасы. Гайсә Мәсих шул чорда туган.

2) Һируд Антипас, Бөек Һирудның угылы. Б. э. к. 4 нче елдан башлап б. э. 39 нчы елына кадәр Гәлиләя өлкәсенең идарәчесе.

3) Һируд Әгрип I, Бөек Һирудның оныгы. Б. э. 41–44 нче елларында Фәләстин җирендәге берничә өлкәнең идарәчесе. Тарихка ул мәсихчеләрне эзәрлекләүче буларак та кереп калган. («Рәсүлләр», 12:1-5.)

Һүссөп

Исраил руханилары пакьләү йоласын башкарганда һүссөп үләнен корбан малы канына яисә махсус әзерләнгән суга манып кеше яки әйбер өстенә сипкәннәр («Чыгыш», 12:22; «Саннар», 19:18; «Яхъя», 19:29; «Гыйбриләргә хат», 9:19).

Чатырлар бәйрәме (яһ. суккот)

Исраил халкының, кырык ел буена чүлдә йөреп (Мисыр коллыгыннан котылганнан соң, Кәнган җиренә юл тотканда), чатырларда яшәвенә багышланган әлеге бәйрәм көз башына туры килгән. Җиде көн дәвам иткән бәйрәм вакытында кешеләр агач ботакларыннан ясалган чатырларда яшәгән. («Левиләр», 23:33-36, 39-43; «Саннар», 29:12-34; «Канун», 16:13-15.)

Шайтан

К. Иблис.

Шакшы рух

К. Явыз рух.

Шаһитлык чатыры

К. Изге чатыр.

Шәһәр капкасы

Борынгы шәһәрләр, гадәттә, калын дивар белән уратып алынган булган. Капка янындагы ачык мәйдан төрле җыеннар, очрашулар, сәүдә өчен иң кулай урын саналган. («Рут», 4:1-12.)

Шәраб бүләге

Гадәттә, икмәк бүләге белән бергә китерелгән. Ул, Аллаһы йортындагы иртәнге һәм кичке корбаннарның, шулай ук тулаем яндыру һәм татулык корбаннарының бер өлеше буларак, Аллаһыга багышланган. Аны мәзбәх өстенә койганнар. («Чыгыш», 29:40-41; «Саннар», 28:7.)

Шефела

Тау итәге Шефела – Урта диңгез ярлары белән Яһүдә таулары арасындагы җирләр. Әлеге басманың кайбер урыннарында «үзән» дип бирелә. Элек Шефела сикомор урманнарына бай булган.

Шимбә көн

Яһүдиләрдә атнаның җиденче көне. Дөньяны яратканнан соң, Аллаһы шимбәне ял көне буларак махсус аерып куйган. Шуңа күрә бу көнне яһүдиләргә эшләү катгый тыела. («Яратылыш», 2:2-3; «Чыгыш», 20:8-11.)

Шөһрәт

К. Дан.

Эдом

1) Исхак пәйгамбәр углы Эсауның икенче исеме («Яратылыш», 25:30);

2) Эсау токымы, ягъни эдомиләр яшәгән, Үле диңгездән көньякта һәм көньяк-көнчыгышта урнашкан ил. Эдом җирләрен башкача Сәгыйрь дип тә атаганнар.

Эфод

1) Раббыга гыйбадәт кылганда баш рухани кия торган, затлы тукымадан тегелеп, күкрәкне һәм арканы каплап торган өс киеме («Чыгыш», 28:6; «Левиләр», 8:6-7);

2) гыйбадәт кылганда руханилар кия торган җитен өс киеме («I Патшалар», 22:18; «I Елъязма», 15:27).

Югары киңәшмә

Яһүдиләрнең Хөкем шурасы. Ул җитмеш кешедән: руханилардан, канун белгечләреннән, аксөякләрдән торган. Киңәшмәдә, башлыча, дини мәсьәләләр каралган. Әлеге оешма шулай ук Рим хакимияте алдында үз халкының вәкиле дә булган.

Явыз рух

Иблискә хезмәт итүче, аның ихтыярын башкаручы рухи зат (җен).

Яхшы хәбәр (гр. эуаггелион)

Гайсә Мәсих тараткан Яхшы хәбәр Аллаһы Патшалыгының якынлашып килүе турында. Гайсә Мәсих үледән терелеп күккә ашканнан соң рәсүлләр тараткан Яхшы хәбәрнең мәгънәсе: дөнья гөнаһлары өчен Гайсә Мәсих корбан ителгәннән соң Аңа иман китерүче барлык кешеләр Аллаһы белән татулаша. («Маттай», 4:23; «Рәсүлләр», 10:36.) Инҗил җыентыгын «Яхшы хәбәр» дип тә атыйлар; Маттай, Марк, Лүк, Яхъя бәян иткән «Яхшы хәбәр»ләр Гайсә Мәсихнең кылган гамәлләре, вәгазьләре, Аның җәза алуы, үлеме һәм яңадан терелүе турында сөйли.

Яһүд теле

«Иске Гаһед» китаплары, нигездә, борынгы яһүд (гыйбрани) телендә язылган. Яһүд һәм арамей телләре – кардәш телләр. Бабил коллыгы чорыннан (б. э. к. VI гасырдан) борынгы яһүд телен арамей теле кысрыклый башлаган. Гайсә Мәсих заманында яһүдиләр инде арамей телендә сөйләшкәннәр, ә борынгы яһүд теле Изге Язмалар теле буларак сакланган.

Яһүдә

1) Ягъкубның углы, унике ыруг башлыгының берсе (Давыт патша һәм Гайсә Мәсих – Яһүдә ыругыннан);

2) Яһүдә токымы, яһүдиләр яшәгән ил, Исраилнең Көньяк патшалыгы.

Яңа ай бәйрәме

Исраилиләрдә айның беренче көне. Кешеләр ял итә, гыйбадәт кыла, җыйнаулашып корбан китерә торган көн. («Саннар», 28:11-15.)

Яңа Гаһед

К. Инҗил.

Китапларның Тулы Һәм Кыскартылган Исемнәре

Китапларның тулы һәм кыскартылган исемнәре

Иске Гаһед

Яратылыш | Яратылыш
Чыгыш | Чыгыш
Левиләр | Левиләр
Саннар | Саннар
Канун | Канун
Нун углы Ешуа | Ешуа
Хөкемчеләр | Хөкемчеләр
Рут | Рут
Патшалар (беренче китап) | I Патшалар
Патшалар (икенче китап) | II Патшалар
Патшалар (өченче китап) | III Патшалар
Патшалар (дүртенче китап) | IV Патшалар
Елъязма (беренче китап) | I Елъязма
Елъязма (икенче китап) | II Елъязма
Эзра | Эзра
Нәхәмия | Нәхәмия
Эстер | Эстер
Әюб | Әюб
Зәбур | Зәбур
Сөләйман патшаның гыйбрәтле сүзләре | Гыйбрәтле сүзләр
Вәгазьче | Вәгазьче
Җырлар җыры | Җырлар җыры
Ишагыйя пәйгамбәр | Ишагыйя
Иремия пәйгамбәр | Иремия
Кайгы җыры | Кайгы җыры
Яхәзкыл пәйгамбәр | Яхәзкыл
Даниил пәйгамбәр | Даниил
Һошея пәйгамбәр | Һошея
Йоил пәйгамбәр | Йоил
Амос пәйгамбәр | Амос
Убадия пәйгамбәр | Убадия
Юныс пәйгамбәр | Юныс
Михә пәйгамбәр | Михә
Нахум пәйгамбәр | Нахум
Хабаккук пәйгамбәр | Хабаккук
Сефания пәйгамбәр | Сефания
Хәггәй пәйгамбәр | Хәггәй
Зәкәрия пәйгамбәр | Зәкәрия
Малахи пәйгамбәр | Малахи

Яңа Гаһед

Маттай бәян иткән Яхшы хәбәр | Маттай
Марк бәян иткән Яхшы хәбәр | Марк
Лүк бәян иткән Яхшы хәбәр | Лүк
Яхъя бәян иткән Яхшы хәбәр | Яхъя
Рәсүлләрнең эшләре | Рәсүлләр
Ягъкубтан хат | Ягъкубтан хат
Петердән беренче хат | I Петердән хат
Петердән икенче хат | II Петердән хат
Яхъядан беренче хат | I Яхъядан хат
Яхъядан икенче хат | II Яхъядан хат
Яхъядан өченче хат | III Яхъядан хат
Яһүдәдән хат | Яһүдәдән хат
Паулдан римлыларга хат | Римлыларга хат
Паулдан көринтлеләргә беренче хат | I Көринтлеләргә хат
Паулдан көринтлеләргә икенче хат | II Көринтлеләргә хат
Паулдан гәләтиялеләргә хат | Гәләтиялеләргә хат
Паулдан эфеслеләргә хат | Эфеслеләргә хат
Паулдан филиппуйлыларга хат | Филиппуйлыларга хат
Паулдан көлессәйлеләргә хат | Көлеcсәйлеләргә хат
Паулдан тессалуникәлеләргә беренче хат | I Тессалуникәлеләргә хат
Паулдан тессалуникәлеләргә икенче хат | II Тессалуникәлеләргә хат
Паулдан Тимутәйгә беренче хат | I Тимутәйгә хат
Паулдан Тимутәйгә икенче хат | II Тимутәйгә хат
Паулдан Титуска хат | Титуска хат
Паулдан Филимунга хат | Филимунга хат
Гыйбриләргә хат | Гыйбриләргә хат
Ачылыш | Ачылыш

Исраилнен Унике Тармагы

Изге Язманың Татар Телендә Нәшер Ителгән Өлешләре

Географик Карталар

Географик Карталар

1. Борынгы Шерык
2. Мисырдан Кәнганга
3. Исраил Ыругларының Биләмәләре

4. Шаул, Давыт Һәм Сөләйман Идарә Иткән Заманнарда Исраил Патшалыгы

5. Исраил Һәм Яһүдә Патшалыклары
6. Гайсә Мәсих Заманында Рим Империясе
7. Гайсә Мәсих Заманында Фәләстин Җире
8. Гайсә Мәсих Заманында Иерусалим Шәһәре

9. Гайсә Мәсих Заманында Иерусалим Шәһәрендәге Аллаһы Йортының Сызымы

10. Рәсүл Паулның Сәяхәте 1-2

11. Рәсүл Паулның Сәяхәте 3-4

12. Ачылыш Китабында Телгә Алынган Җиде Бердәмлек

Борынгы Шерык

Мисырдан Кәнганга

Исраил ыругларының биләмәләре

Шаул, Давыт һәм Сөләйман идарә иткән заманнарда Исраил патшалыгы

Исраил һәм Яһүдә патшалыклары

Гайсә Мәсих заманында Рим империясе

Гайсә Мәсих заманында Фәләстин җире

Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәре

Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәрендәге Аллаһы йортының сызымы

Рәсүл Паулның сәяхәте 1-2

Рәсүл Паулның сәяхәте 3-4

Ачылыш китабында телгә алынган җиде Бердәмлек

Table of Contents

Изге Язма

Хөкемчеләр

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21

Сүзлек

Адәм Углы
Аклау
Аллаһы
Аллаһы Бәрәне
Аллаһы сандыгы
Аллаһыга таба борылу
Аллаһы йорты
Аллаһы Патшалыгы
Аллаһының изге кешесе
Арам
Арамей теле
Ата
Аширә
Ашторет
Ашшур
Әгрип
Бабил
Багал
Бердәмлек
Боерыклар сандыгы
Вакыт хисабы
Гаеп йолу корбаны
Гәлиләя
Гөнаһ
Гөнаһ йолу корбаны
Гөнаһ йолу көне
Грек теле
Гыйбадәтханә
Дан
Җинаять
Зәбур
Иблис
Изге
Изге Рух
Изге Рух белән сугарылу
Изге чатыр
Изге Язма
Икмәк бүләге
Илленче көн бәйрәме
Иман итүче
Иман итүчеләр бердәмлеге
Инҗил
Иске Гаһед
Исраил
Йолып алу
Йөзем изгеч
Кайгы киеме
Кайсар
Калкулык / Калку җир
Кальга
Камышлы диңгез
Канун
Канунчы / Канун белгече
Кәнган
Кәтип
Керубимнәр
Килданиләр
Килешү
Килешү сандыгы
Кирмән
Корбан
Коткаручы
Котылу бәйрәме
Кулларны кую
Кулъязма төргәге
Күкләр Патшалыгы
Ладан
Май сөртү
Мәаб
Мәзбәх
Мәрхәмәт
Мәсих
Мәсихчеләр
Мәҗүсиләр
Мирра
Очрашу чатыры
Өлкәннәр
Пакь, чиста булу (булмау)
Пәйгамбәрләр
Пелешет
Пелештиләр
Раббы
Раббы йорты
Раббының көне / Раббы көне
Рәсүл
Рим
Рухани
Саддукейлар
Самарея
Сикомор
Синай тавы
Сөннәткә утырту
Сөннәтсезләр
Стан
Суга чумдыру йоласы
Сугыш арбасы
Су җыю чокыры
Татулык корбаны
Тәкъвалык
Тәүбә итү
Тәүрат
Төргәк / Төргәкле китап
Төче күмәч бәйрәме
Тулаем яндыру корбаны
Туммим һәм Урим
Тупас тукыма
Ураза тоту
Урим һәм туммим / Урим
Үлеләр дөньясы / Үлеләр аймагы
Фарисейлар
Фарсы
Фатихалау
Фәрештә
Фиргавен
Фойникә
Хаким
Хаклык / Хак булу
Хач
Хөкемдарлык таягы
Хуҗа-Хаким
Һируд
Һүссөп
Чатырлар бәйрәме
Шайтан
Шакшы рух
Шаһитлык чатыры
Шәһәр капкасы
Шәраб бүләге
Шефела
Шимбә көн
Шөһрәт
Эдом
Эфод
Югары киңәшмә
Явыз рух
Яхшы хәбәр
Яһүд теле
Яһүдә
Яңа ай бәйрәме
Яңа Гаһед
Китапларның Тулы Һәм Кыскартылган Исемнәре
Исраилнен Унике Тармагы

Изге Язманың Татар Телендә Нәшер Ителгән Өлешләре

Географик Карталар

- Борынгы Шерык
- Мисырдан Кәнганга
- Исраил ыругларының биләмәләре

- Шаул, Давыт һәм Сөләйман идарә иткән заманнарда Исраил патшалыгы

- Исраил һәм Яһүдә патшалыклары
- Гайсә Мәсих заманында Рим империясе
- Гайсә Мәсих заманында Фәләстин җире
- Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәре

- Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәрендәге Аллаһы йортының сызымы

- Рәсүл Паулның сәяхәте 1-2

- Рәсүл Паулның сәяхәте 3-4

- Ачылыш китабында телгә алынган җиде Бердәмлек